Bohaterowie i problematyka

Najważniejsi bohaterowie

• Odyseusz – król Itaki, syn Laertesa, mąż Penelopy, ojciec Telemacha. Słynie z mądrości, przebiegłości i wytrwałości. Po wojnie trojańskiej przez wiele lat błąka się po morzach, przeżywa kolejne próby, a po powrocie do Itaki zabija zalotników i odzyskuje dom.
• Penelopa – żona Odyseusza, córka Ikariosa. Jest wierna mężowi i przez lata odpiera zaloty, stosując podstęp z całunem. Zachowuje rozwagę, ale długo nie ufa nawet własnemu rozpoznaniu męża.
• Telemach – syn Odyseusza i Penelopy. Na początku jest niepewny i bezsilny wobec zalotników, ale dojrzewa, podejmuje podróż po wieści o ojcu i później wspiera go w walce.
• Atena – bogini opiekująca się Odyseuszem i Telemachem. Pomaga obu bohaterom, podpowiada plany, zmienia wygląd Odyseusza i wspiera go w rzezi zalotników.
• Posejdon – bóg morza, przeciwnik Odyseusza. Mści się za oślepienie Polyfema i utrudnia bohaterowi powrót.
• Kalypso i Kirka – boginie, które zatrzymują Odyseusza na swoich wyspach; jedna chce uczynić go nieśmiertelnym, druga przemienia jego towarzyszy w zwierzęta.
• Eumajos – wierny świniopas Odyseusza. Gościnny, oddany panu, wspiera Telemacha i pomaga Odyseuszowi wrócić do pałacu.
• Filojtios – pasterz wołów, również lojalny wobec rodu Odyseusza i gotowy stanąć po jego stronie.
• Laertes – ojciec Odyseusza, stary, zgnębiony tęsknotą, ale ostatecznie rozpoznaje syna i staje u jego boku.
• Antinoos, Eurymach, Amfinomos i inni zalotnicy – młodzi Itakowie, którzy bezprawnie przebywają w domu Odyseusza, jedzą jego majątek i zabiegają o rękę Penelopy. Antinoos jest najgłośniejszym i najbardziej gwałtownym z nich.

Czas i miejsce akcji

Akcja obejmuje czas po wojnie trojańskiej, a zasadnicza część wydarzeń rozgrywa się w końcowym okresie tułaczki Odyseusza oraz po jego powrocie na Itakę. Ważne miejsca to Itaka, Pylos, Sparta, Scheria – wyspa Feaków, Ogygia, wyspa Kirki, ziemia Kyklopów, Hades oraz Trinakia.

Główne motywy i problemy

• Tułaczka i powrót do domu – Odyseusz przez lata dąży do odzyskania ojczyzny, rodziny i własnego domu.
• Wierność – Penelopa pozostaje wierna mężowi, a Eumajos i Filojtios dochowują wierności panu.
• Przebiegłość i rozum – Odyseusz zwycięża nie tylko siłą, lecz przede wszystkim sprytem, opanowaniem i zdolnością do ukrywania tożsamości.
• Gościnność i jej naruszenie – Feakowie przyjmują gościa zgodnie z obyczajem, natomiast zalotnicy bezczeszczą dom Odyseusza i nadużywają gościnności.
• Kara za pychę i bezbożność – Polyfem, zalotnicy i inni sprawcy zła zostają ukarani, ponieważ lekceważą bogów i prawo moralne.
• Pomoc bogów i działanie przeznaczenia – Atena wspiera Odyseusza, Posejdon mu przeszkadza, a wiele wydarzeń wynika z woli boskiej.
• Rozpoznanie i tożsamość – ważne są sceny rozpoznania Odyseusza przez Telemacha, Eurykleię, Penelopę i Laertesa.
• Porządek i odnowienie ładu – po rzezi zalotników Odyseusz odzyskuje dom, a na końcu bogowie kończą spór i przywracają pokój w Itace.

Znaczenie utworu

„Odyseja” pokazuje drogę bohatera, który mimo przeszkód wraca do swojego świata i przywraca naruszony porządek. Utwór łączy opowieść o przygodach z obrazem domu, rodziny i wierności, a także z pytaniem o cenę ludzkiego cierpienia, roztropności i wytrwałości.