Bohaterowie i problematyka

Bohaterowie

Najważniejszą postacią powieści jest Stanisław Wokulski – właściciel sklepu galanteryjnego, człowiek energiczny, pracowity i stale rozdarty między praktycznym działaniem a uczuciem do panny Izabeli Łęckiej. Wokulski potrafi robić interesy, zdobywać pieniądze i pomagać innym, ale jednocześnie coraz silniej uzależnia swoje decyzje od spraw uczuciowych. Jest także bohaterem zmieniającym się: po okresie rozgoryczenia szuka nowego celu w pracy naukowej, a jego dawną miłość coraz wyraźniej zastępuje pragnienie innego życia.

Ignacy Rzecki to stary subiekt i przyjaciel Wokulskiego. Od lat mieszka przy sklepie, prowadzi uporządkowane życie, wierzy w dawne ideały i zapisuje swoje wspomnienia w pamiętniku. Jest człowiekiem wiernym, przywiązanym do pracy, sklepowych tradycji i pamięci o dawnych czasach. Jego postawa pokazuje przywiązanie do tego, co minione, oraz trudność pogodzenia się ze zmianami.

Izabela Łęcka pochodzi ze świata arystokracji. Jest piękna, przyzwyczajona do luksusu, żyje salonami, teatrem i wykwintnymi rozmowami. Początkowo patrzy na Wokulskiego z góry, traktując go jak kupca z niższej sfery, lecz z czasem zaczyna widzieć w nim człowieka energicznego i ważnego. Jej stosunek do niego zmienia się powoli, ale bez pełnej jednoznaczności.

Tomasz Łęcki to ojciec Izabeli, dumny i dobrze ułożony, ale prawie bez pieniędzy. Pragnie utrzymać pozycję rodziny i chętnie wykorzystuje energię oraz majątek Wokulskiego. Jego postać pokazuje upadek dawnego świata i zależność od ludzi spoza arystokracji.

Helena Stawska jest młodą, pracującą kobietą, mieszkającą z córeczką i matką. Budzi współczucie, bo żyje w trudnych warunkach, a jednocześnie pozostaje uczciwa i spokojna. Wokulski coraz częściej zwraca na nią uwagę i pomaga jej, a Rzecki widzi w niej możliwość nowego, lepszego związku dla przyjaciela.

Ważną rolę pełnią też Julian Ochocki – młody wynalazca marzący o „machinie latającej” – oraz profesor Geist, chemik prowadzący badania nad niezwykłymi metalami. Obaj wiążą się z wątkiem nauki, pracy i przyszłości. Wśród postaci drugoplanowych znaczące są także pani Wąsowska, baron Krzeszowski, prezesowa Zasławska, Starski i Szuman, którzy dopełniają obraz różnych środowisk i sposobów myślenia.

Czas i miejsce akcji

Akcja obejmuje przede wszystkim lata 1878–1879. Rozpoczyna się w Warszawie, gdzie ważnym miejscem jest sklep galanteryjny pod firmą J. Mincel i S. Wokulski, mieszkanie Łęckich, Łazienki, kościół, a także domy i salony arystokratyczne. Później pojawia się Paryż – miasto wielkie, ruchliwe i uporządkowane, stanowiące dla Wokulskiego miejsce nowych obserwacji i nowych idei. Istotną przestrzenią staje się również Zasławek, majątek prezesowej, gdzie rozgrywają się ważne sceny związane z Izabelą, rozmowami o miłości i kolejnymi rozczarowaniami. W pamiętniku Rzeckiego wracają też wspomnienia dawnych wojen, Węgier, Turcji i Europy.

Główne motywy i problemy

• Miłość i rozdarcie uczuciowe – Wokulski całkowicie podporządkowuje swoje myśli Izabeli Łęckiej, a jego uczucie prowadzi do nadziei, cierpienia i złudzeń.
• Zderzenie warstw społecznych – obok siebie pojawiają się kupcy, arystokracja, pracownicy sklepu i ludzie biedni; różnice pochodzenia wpływają na relacje między bohaterami.
• Praca i pieniądz – ważne są interesy, sprzedaż kamienicy, zakup sklepu, działalność handlowa i znaczenie majątku w życiu ludzi.
• Nauka i postęp – wątek Geista i Ochockiego pokazuje wiarę w wynalazki, badania i przyszłość opartą na pracy umysłu.
• Pomoc słabszym – Wokulski wspiera ubogich, pomaga Stawskiej, organizuje pracę Marii i stara się działać moralnie.
• Upadek dawnych ideałów – w pamiętniku Rzeckiego i w losach wielu postaci widać odchodzenie starego świata i trudność odnalezienia się w nowej rzeczywistości.
• Samotność i niespełnienie – dotyczy zarówno Wokulskiego, jak i Rzeckiego; obaj są związani z ludźmi i zarazem głęboko samotni.

Znaczenie zakończenia

Finał pokazuje rozpad najważniejszych więzi i niepewność losów bohaterów. Wokulski po rozczarowaniu uczuciowym oddala się od Warszawy, przygotowuje testament i znika z pola widzenia, co budzi wątpliwości co do jego dalszego losu. Równocześnie umiera Rzecki – „ostatni romantyk” – człowiek najbardziej wierny dawnym ideałom i wspomnieniom. Zakończenie łączy więc odejście Wokulskiego z zamknięciem świata starego subiekta. Pozostają pamiętnik, listy i ślady po bohaterach, a także wrażenie, że dawne marzenia nie znalazły spełnienia.