Bohaterowie i problematyka

Bohaterowie

W centrum utworu stoją mieszkańcy Lipiec – ludzie związani z ziemią, pracą i obyczajem wsi. Najważniejszą postacią jest Maciej Boryna, zamożny gospodarz, dla którego grunt i gospodarstwo są sprawą najważniejszą. Myśli o ziemi, broni swojego prawa do niej i nawet w chwili śmierci w wizji siewu pozostaje związany z polem. Jego życie wyznaczają praca, spory rodzinne i małżeństwo z Jagną.

Jagna jest młoda, piękna i zwraca na siebie uwagę w całej wsi. Nie buntuje się otwarcie, ale przeżywa wszystko po swojemu – raz smutno, raz z tęsknotą, raz z zamętem. Jej los staje się źródłem plotek, konfliktów i ostatecznego odrzucenia przez gromadę.

Antek, syn Boryny, coraz mocniej walczy o swoje miejsce. Cierpi po wyrzuceniu z ojcowskiej chałupy, ciężko pracuje, a potem staje się uczestnikiem i przywódcą buntu chłopów. Jest też uwikłany w uczucie do Jagny, które prowadzi do kolejnych napięć.

Hanka, żona Antka, przechodzi wyraźną przemianę. Na początku jest przybita biedą i upokorzeniem, później jednak twardnieje, przejmuje gospodarstwo, broni domu i dzieci, a także potrafi działać z wielką stanowczością.

Ważną rolę odgrywają także Kuba, Witek, Józka, Dominikowa, Rocho, Jambroży, kowal, wójt, organista i jego rodzina. Każda z tych postaci pokazuje inny fragment życia wsi: pracę, religijność, biedę, plotkę, interesy i rodzinne spory.

Czas i miejsce akcji

Akcja rozgrywa się w Lipcach i w okolicy. Przestrzeń obejmuje wieś, pola, las, karczmę, kościół, cmentarz, tartak, młyn, Podlesie i miasteczko. Miejsce akcji jest wiejskie, mocno związane z codzienną pracą i rytmem natury.

Czas obejmuje kolejne pory roku: jesień, zimę, wiosnę i lato. Wydarzenia toczą się od jesiennych prac i Zaduszek, przez zimowe mrozy, Adwent i Boże Narodzenie, aż po wiosenne roztopy, Wielki Tydzień, Wielkanoc, żniwa i odpust. Taki układ podkreśla związek życia ludzi z rytmem przyrody i kalendarzem kościelnym.

Główne motywy i problemy

Najważniejszym motywem jest ziemia – źródło pracy, bogactwa, władzy i konfliktów. Spory o grunt dzielą rodzinę Borynów, wywołują bunt, a nawet prowadzą do przemocy. Z ziemią wiąże się też motyw pracy chłopskiej, pokazanej jako ciężka, nieustanna i wspólna, ale też zależna od pór roku i pogody.

Ważny jest również motyw rodziny i konfliktu pokoleń. Ojciec i syn walczą o gospodarstwo, a dom staje się miejscem sporów, wyrzutów i rozłamów. Obok tego pojawia się problem pozycji kobiety – Jagna jest wydawana za mąż decyzją matki, Hanka musi walczyć o przetrwanie, a inne kobiety uczestniczą w plotkach i ocenie cudzych losów.

Silnie obecne są też religijność i obyczajowość. Wieś żyje mszami, wypominkami, procesjami, świętami i opowieściami Rocha. Wspólnota religijna łączy ludzi, ale równocześnie służy ocenianiu i potępianiu tych, którzy wyłamują się z przyjętych norm.

Utwór pokazuje także biedę, nierówność, walkę o przetrwanie oraz siłę zbiorowości. Chłopi wspólnie bronią lasu, sprzeciwiają się Niemcom na Podlesiu, ale potrafią też surowo ukarać jednostkę, jak dzieje się w przypadku Jagny. Ważny jest również motyw miłości – często namiętnej, trudnej i prowadzącej do cierpienia.

Sen zakończenia

Zakończenie przynosi obraz wspólnoty, która trwa mimo śmierci Boryny, wygnania Jagny i kolejnych sporów. Po wielu konfliktach wieś wraca do pracy, a życie toczy się dalej. Sens tego finału polega na pokazaniu, że w Lipcach obok siebie istnieją praca, spór, miłość, wiara i bieda. Śmierć Boryny zamyka ważny etap, ale nie kończy problemów wsi – pozostawia pamięć o dawnych walkach i zapowiada dalsze trudne życie bez niego.

• Maciej Boryna – zamożny gospodarz, przywiązany do ziemi i własnego prawa.
• Antek – syn Boryny, pracowity, buntowniczy, uwikłany w konflikt z ojcem i uczucie do Jagny.
• Hanka – żona Antka, zaradna, coraz twardsza, walcząca o dom i dzieci.
• Jagna – piękna, budząca zainteresowanie, bierna wobec decyzji innych, odrzucona przez wieś.
• Kuba – chłop związany z księdzem i wsią, bardzo przeżywa nabożeństwa.
• Rocho – wędrowny dziad, opowiadający historie i wpływający na ludzi.