Bohaterowie i problematyka

Bohaterowie

W streszczeniu najważniejszą postacią jest Andrzej Kmicic, później występujący też jako Babinicz. To młody chorąży orszański, początkowo śmiały, porywczy i łatwo ulegający wpływom. Najpierw wiąże się z Radziwiłłem i bierze udział w wydarzeniach, które zostają uznane za zdradę. Z czasem jednak przeżywa przemianę: odrywa się od dawnej służby, zaczyna walczyć przeciw zdrajcom, broni Jasnej Góry, pomaga królowi i odzyskuje zaufanie otoczenia.

Oleńka Aleksandra Billewiczówna jest wnuczką Herakliusza Billewicza i spadkobierczynią jego woli. Początkowo czeka na Kmicica i ufa mu, później stanowczo go potępia, gdy poznaje skutki jego działań. Jest dumna, konsekwentna i wierna pamięci dziadka. W końcu dopuszcza możliwość przebaczenia, gdy Kmicic odkupi winy. Jej los łączy się z zakończeniem całej historii.

Janusz Radziwiłł przedstawiony jest jako książę, który ogłasza ugodę ze Szwecją i dąży do własnej potęgi. W rozmowach z Kmicicem tłumaczy swoje działania jako ratowanie Litwy, ale z dalszych wydarzeń wynika, że kieruje się przede wszystkim ambicją. To postać związana ze zdradą i rozbiciem obozu, wokół której koncentruje się część konfliktu politycznego.

Wołodyjowski występuje jako żołnierz czynny, odważny i lojalny wobec ojczyzny. Reaguje na zdradę Radziwiłła, bierze udział w walkach i pozostaje jednym z ważnych obrońców Rzeczypospolitej. Zagłoba pełni funkcję sprytnego, ruchliwego i praktycznego uczestnika wydarzeń. Organizuje obóz, pomaga w działaniach wojennych, potrafi też rozładowywać napięcie rozmową. Jan Skrzetuski i Stanisław Skrzetuski występują jako towarzysze walki i ludzie związani z obozem przeciw Szwedom. W tle pojawiają się także miecznik rosieński, Sapieha, Jan Kazimierz, Karol Gustaw i Bogusław Radziwiłł, którzy współtworzą układ sił politycznych i wojennych.

Czas i miejsce akcji

Akcja obejmuje przede wszystkim lata 1655–1656, czyli czas wojny szwedzkiej i kolejnych walk w Rzeczypospolitej. Wydarzenia rozgrywają się na Litwie, w Koronie i na terenach związanych z przemarszem wojsk. Ważne miejsca to Lauda, Wodokty, Lubicz, Upita, Kiejdany, Jasna Góra, Warka, Warszawa, Prostki i Wodokty jako miejsce końcowego pojednania. Miejsca te wyznaczają kolejne etapy drogi Kmicica: od prywatnego konfliktu, przez wojnę i zdradę, aż do odzyskania honoru.

Główne motywy i problemy

Najważniejszym motywem jest zdrada i wierność. W streszczeniu wielokrotnie powraca pytanie, komu należy służyć: książętom, własnemu sumieniu czy ojczyźnie. Z tym wiąże się także motyw przemiany bohatera. Kmicic przechodzi drogę od człowieka podejrzanego i odrzuconego do obrońcy kraju, który „przeszedł drogę od winy do zasługi”.

Istotny jest też motyw wojny – jej chaosu, niszczenia kraju, głodu, rozproszenia wojsk i nieustannych zmian strony. Obok niego pojawia się motyw obrony ojczyzny, widoczny w obronie Jasnej Góry, w walkach pod Warką, Warszawą i Prostkami oraz w działaniach przeciw Szwedom i Radziwiłłom.

Ważny problem stanowi również honor. Bohaterowie oceniają czyny przez pryzmat lojalności, wiarygodności i odpowiedzialności. Z tym łączy się przebaczenie – Oleńka nie odrzuca Kmicica ostatecznie, ale stawia warunek naprawienia win. Pojawia się też motyw miłości, która zostaje wystawiona na próbę przez wojnę, zdradę i rozłąkę. Relacja Kmicica i Oleńki przechodzi przez zaufanie, odrzucenie, cierpienie i końcowe pojednanie.

Sens zakończenia

Zakończenie pokazuje domknięcie drogi Kmicica. Bohater, który zaczynał jako człowiek uwikłany w winę i błędy, kończy jako ktoś uznany przez króla i przez laudańską społeczność. Jego dawne przewiny zostają unieważnione przez późniejsze zasługi, a prawdziwa tożsamość Babinicza zostaje ujawniona. Ślub z Oleńką zamyka prywatny wątek utworu, a osiedlenie się w Wodoktach oznacza powrót do ładu po czasie wojny i chaosu. Finał podkreśla, że możliwe jest odkupienie win przez czyny, wierność i służbę ojczyźnie.