Bohaterowie i problematyka

Bohaterowie

W centrum utworu stoi Jerzy Michał Wołodyjowski – nazywany „małym rycerzem”. Jest odważnym żołnierzem, wiernym obowiązkowi i ojczyźnie. Długo przeżywa śmierć Anny Borzobohatej, zamyka się w klasztorze na Mons regius, ale wraca do służby, gdy zostaje przekonany, że „ojczyzna potrzebuje jeszcze jego szabli”. Później obejmuje komendę w Chreptiowie, a następnie bierze udział w obronie Kamieńca, gdzie ginie podczas wybuchu w twierdzy.

Basia Jeziorkowska jest żywiołowa, odważna i uparta. Lubi ruch, nie boi się niebezpieczeństwa, umie działać szybko i zdecydowanie. Widać to zwłaszcza wtedy, gdy podczas porwania przez Azję sama podejmuje walkę i ucieka przez step. W Chreptiowie troszczy się o żołnierzy, rannych i porządek, a w końcu staje się żoną Wołodyjowskiego. Jej los łączy się z wojenną codziennością i cierpieniem, ale też z wiernością mężowi.

Krystyna Drohojowska to postać spokojna, łagodna i smukła, „ciemnowłosa i pełna łagodności”. Jej uczucia są bardzo silne, lecz skrywane. Przeżywa wewnętrzny konflikt między miłością do Wołodyjowskiego i Ketlinga, a ostatecznie wybiera drogę zakonną.

Ketling of Elgin jest rycerzem szkockiego pochodzenia, człowiekiem honoru i oddania Rzeczypospolitej. Dzieli z Wołodyjowskim życie żołnierskie, a jednocześnie kocha Krzysię. Jego postawa jest opanowana, wierna i tragiczna zarazem. W końcu łączy się z Krzysią, a później ginie razem z Wołodyjowskim podczas wybuchu w Kamieńcu.

Pan Zagłoba pełni rolę człowieka sprytnego, gadatliwego i pomysłowego. Często próbuje układać losy innych, kieruje intrygami miłosnymi, a zarazem pozostaje lojalny wobec przyjaciół. To on jedzie po Wołodyjowskiego do klasztoru, pomaga godzić bohaterów i uczestniczy w wydarzeniach aż do końca.

Andrzej Kmicic i Oleńka pojawiają się w początkowych rozdziałach jako małżeństwo żyjące spokojnie we Wodoktach. Kmicic jest przyjacielem Wołodyjowskiego i człowiekiem, który reaguje na nieszczęście przyjaciela natychmiast. Oleńka okazuje rozsądek i wspiera decyzję męża o wyjeździe.

Ważną postacią jest też Jan Sobieski – hetman, który stale przypomina bohaterom o obowiązku wobec Rzeczypospolitej. To on kieruje Wołodyjowskiego do służby, wspiera go moralnie i organizuje obronę. W dalszej części utworu Sobieski staje się symbolem politycznej i wojskowej odpowiedzialności.

Azja Mellechowicz, czyli syn Tuhaj-beja, to postać najbardziej tragiczna i niebezpieczna. Jest zdolny, ambitny i silnie związany z Lipkami, ale też kieruje się gniewem, pychą i pragnieniem władzy. Jego uczucie do Basi kończy się zdradą, porwaniem i śmiercią. Ewa Nowowiejska oraz Zosia Boska są ofiarami wojennych wydarzeń i losów związanych z Lipkami. Marcin Bogusz, pan Nowowiejski, ksiądz Kamiński i ksiądz Olszowski współtworzą tło polityczne, wojenne i moralne opowieści.

Czas i miejsce akcji

Akcja rozgrywa się w czasie po abdykacji Jana Kazimierza, podczas elekcji i późniejszych wojen z Turcją. Obejmuje kolejne lata, a kończy się po upadku Kamieńca i zwycięstwie Sobieskiego pod Chocimiem. Najważniejsze miejsca to Wodokty, Warszawa, klasztor na Mons regius, Chreptiów, Raszków, Mohilów, Kamieniec i Chocim. Wydarzenia rozgrywają się także na stepach, w puszczach, na drogach i w stanicach granicznych.

Główne motywy i problemy

• ojczyzna i służba wojskowa – bohaterowie wielokrotnie rezygnują z życia prywatnego na rzecz obrony kraju;
• miłość i wierność – uczucia bohaterów są wystawiane na próbę, zwłaszcza w relacjach Wołodyjowski – Krzysia – Ketling i Wołodyjowski – Basia;
• zdrada i lojalność – szczególnie w historii Azji, Lipków i walk z ordą;
• cierpienie i poświęcenie – widoczne w losie Basi, Nowowiejskiego, Krzysi i w śmierci Wołodyjowskiego;
• obowiązek religijny i moralny – ważny w wypowiedziach księdza Kamińskiego, w decyzjach bohaterów oraz w obronie Kamieńca;
• wojna jako doświadczenie zbiorowe – bitwy, oblężenia, wyprawy i zasadzki tworzą świat, w którym życie prywatne stale zderza się z historią.

Sens zakończenia

Zakończenie podkreśla tragiczny los Wołodyjowskiego i Ketlinga, którzy giną w Kamieńcu, pozostając wierni przysiędze obrony twierdzy. Ich śmierć zamyka historię osobistą, ale nie zamyka idei służby. Słowa „Nic to” stają się znakiem pogodzenia się z losem i gotowości do ofiary. Epilog z bitwą pod Chocimiem pokazuje, że śmierć bohatera nie kończy walki – jego duch trwa w zwycięstwie innych rycerzy i w pamięci o obrońcach Rzeczypospolitej.