Bohaterowie i problematyka

Bohaterowie

Jan Skrzetuski – namiestnik chorągwi pancernej księcia Jeremiego Wiśniowieckiego. Jest odważny, wierny obowiązkowi i gotowy do poświęceń. Ratuje Chmielnickiego w pierwszym spotkaniu, później zostaje wysłany z poselstwem do Siczy, trafia do niewoli, a mimo ran i niebezpieczeństw dalej szuka Heleny i działa na rzecz obrony Rzeczypospolitej.

Bohdan Chmielnicki – początkowo spotykany jako Zenobi Abdank, pułkownik kozacki, później przywódca buntu. Jest człowiekiem energicznym, dumnym i bezwzględnym. Tłumaczy swoje działania krzywdą Kozaków, ich przywilejów i wiary, a w rozmowach ze Skrzetuskim ściera się z nim także jako przeciwnik polityczny.

Helena Kurcewiczówna – córka kniazia, wychowywana w Rozłogach. Jest pobożna, spokojna i wierna uczuciu do Skrzetuskiego. Staje się przedmiotem walki między nim a Bohunem, ale zachowuje stanowczość i odrzuca przymus.

Jan Onufry Zagłoba – szlachcic, mówiący z przesadą i lubiący popisywać się opowieściami. Mimo komizmu wielokrotnie okazuje spryt, odwagę i zaradność. Pomaga w ucieczce Heleny, wspiera przyjaciół i bierze udział w wielu wyprawach.

Longin Podbipięta – zwany Zerwikapturnikiem. Jest człowiekiem surowym, religijnym i wiernym ślubowi czystości. Walczy niezwykle dzielnie, a jego czyn podczas oblężenia Zbaraża kończy się ofiarną śmiercią.

Książę Jeremi Wiśniowiecki – wódz wojsk koronnych. Jest stanowczy, surowy i odpowiedzialny. Prowadzi wojsko przez spustoszony kraj, broni obozów, nie godzi się na hańbiące układy i staje się główną nadzieją obrońców.

Michał Wołodyjowski – mały rycerz, świetny szermierz i żołnierz. Bierze udział w najważniejszych walkach, pokonuje Bohuna i pozostaje wierny wojskowej służbie.

Tuhaj-bej – sprzymierzeniec Chmielnickiego. Broni Skrzetuskiego przed natychmiastową śmiercią i działa zdecydowanie po stronie powstania.

Horpyna – wiedźma mieszkająca w Czortowym Jarze. Jest związana z pobytem Heleny u Bohuna i pomaga mu w opiece nad dziewczyną.

Rzędzian – młody i sprytny pacholik. Przenosi listy, zdobywa wiadomości i kilkakrotnie pomaga w odnalezieniu Heleny.

Stare i drugoplanowe postacie – Czechły, Barabasz, Zaćwilichowski, Podbipięta, Grodzicki, Krzeczowski, Podbipięta, ksiądz Muchowiecki, księżna Gryzelda i inni tworzą tło wydarzeń i współuczestniczą w wojnie, oblężeniach oraz poszukiwaniach.

Czas i miejsce akcji

Akcja obejmuje lata 1647–1651. Zaczyna się na Rusi, w chwili narastającego niepokoju, a kończy opisem dalszego przebiegu wojny, już po wielkich starciach i po Zborowie. Wydarzenia rozgrywają się na Ukrainie i na terenach Rzeczypospolitej: w Czehrynie, Łubniach, Rozłogach, Kudaku, Siczy, Korsuniu, Zbarażu, Lwowie, Warszawie, Zamościu, Barze, Perejasławiu, Kijowie, Machnówce, Zborowie oraz na stepach, błotach i przeprawach nad Dnieprem.

Główne motywy i problemy

• Wojna i bunt – narastanie powstania, kolejne bitwy, pożary, zdrady i zmieniające się losy wojsk.
• Wierność i zdrada – widać je w zachowaniu Krzeczowskiego, w postawie różnych oddziałów oraz w lojalności bohaterów wobec księcia i Rzeczypospolitej.
• Miłość i rozłąka – uczucie Skrzetuskiego i Heleny staje się osią prywatnych losów wśród wojny i zagrożenia.
• Honor rycerski – ważny w postawie Skrzetuskiego, Wołodyjowskiego i Podbipięty.
• Ofiara i poświęcenie – szczególnie wyraźne w śmierci Podbipięty i w wytrwałości obrońców Zbaraża.
• Krzywda i odwet – wiele działań Bohuna, Chmielnickiego i innych wynika z poczucia krzywdy albo z chęci zemsty.
• Obrona ojczyzny – książę Jeremi, żołnierze i komisarze działają w warunkach zagrożenia kraju.

Sensem zakończenia

Zakończenie porządkuje losy głównych bohaterów po okresie chaosu. Helena zostaje odnaleziona i wraca do Skrzetuskiego, a ich droga prowadzi ku spokojniejszemu finałowi prywatnemu. Równocześnie wojna nie kończy się całkowitym zwycięstwem jednej strony, lecz kolejnym etapem zmagań, które dopiero później prowadzą do rozbicia obozu kozackiego pod Beresteczkiem. Ostatnie zdania podkreślają, że rozpoczęty przez Chmielnickiego konflikt zmienił bieg wydarzeń na Ukrainie i przyniósł długi ciąg walk, zniszczeń oraz prób ratowania ojczyzny.