Bohaterowie i problematyka

Najważniejsi bohaterowie:

• Charlie Marlow – marynarz i narrator opowieści w ramie; przeżywa podróż do Afryki i opisuje stopniowe odkrywanie prawdy o Kurtzu i o sobie samym.
• Kurtz – kierownik stacji handlowej w głębi kraju; utalentowany mówca, człowiek wielkich planów, który zdobył ogromny wpływ, ale zatracił hamulce moralne.
• Rosjanin, zwany Arlekinem – młody, kolorowo ubrany wielbiciel Kurtza; opiekuje się nim i podziwia go bezkrytycznie.
• Dyrektor stacji centralnej – człowiek przeciętny, zimny, dbający o pozory i własną pozycję.
• Ciotka Marlowa – wierzy w cywilizacyjną misję kompanii i tworzy o Marlowie idealistyczny obraz.
• Narzeczona Kurtza – kobieta żyjąca wspomnieniem o nim; wierzy w jego wielkość i dobroć.

Czas i miejsce akcji: akcja ramowa dzieje się na Tamizie pod Londynem, wieczorem, na pokładzie „Nellie”. Główna część utworu rozgrywa się pod koniec XIX wieku w Afryce, wzdłuż wielkiej rzeki prowadzącej do stacji handlowej Kurtza. Ważne miejsca to: wybrzeże, stacja pierwsza, stacja centralna, droga przez dżunglę, stacja Kurtza i powrót rzeką.

Główne motywy i problemy:

• Kontrast cywilizacji i dziczy – utwór pokazuje, że „cywilizacja” Europejczyków często opiera się na przemocy, chciwości i pozorach.
• Podróż w głąb lądu jako podróż w głąb człowieka – wyprawa Marlowa ujawnia ciemne strony ludzkiej natury.
• Kość słoniowa i chciwość – handel staje się pretekstem do wyzysku i zawłaszczania kraju.
• Samotność i izolacja – zarówno Marlow, jak i Kurtz przeżywają odosobnienie, które prowadzi do skrajnych doświadczeń.
• Siła słowa – Kurtz przede wszystkim mówi; jego głos i mowa budują jego legendę i zarazem odsłaniają pustkę.
• Moralny upadek – Kurtz traci granice, a jego ostatnie słowa „Ohyda! Ohyda!” są sądem nad nim samym.
• Prawda i kłamstwo – Marlow wielokrotnie styka się z pozorami, a pod koniec kłamie narzeczonej Kurtza, podając jej jego imię jako ostatnie słowo umierającego.

Znaczenie zakończenia: Marlow po powrocie do Europy nie może pogodzić się z tym, co zobaczył. Wizyta u narzeczonej Kurtza przynosi finał utworu: kobieta trwa w wierze w jego wielkość, a Marlow, zamiast mówić prawdę o jego ostatnich słowach, wybiera kłamstwo i mówi, że Kurtz wymówił jej imię. Ostatni obraz to ciemna Tamiza i niebo nad rzeką, które zamykają utwór wizją „niezmierzonej ciemności”.