Marcin Borowicz – dzieciństwo i szkoła w Psarach

Akcja powieści rozpoczyna się w środowisku drobnoszlacheckim na Kielecczyźnie. Marcin Borowicz, syn niezamożnego szlachcica, wychowuje się początkowo w domu rodzinnym pod opieką matki i ojca. Chłopiec przeżywa zwykłe dzieciństwo na wsi, a jego pierwsze lata upływają w atmosferze spokoju i rodzinnej bliskości. Z czasem jednak sytuacja rodziny zaczyna się zmieniać, a Marcin trafia pod wpływ kolejnych nauczycieli i wychowawców.

Ważnym etapem jego życia staje się nauka w gimnazjum w Klerykowie. Rodzina wysyła go tam z nadzieją, że zdobyte wykształcenie pomoże mu w przyszłości. Szkoła okazuje się jednak miejscem surowym i podporządkowanym rosyjskiemu systemowi. Uczniowie muszą uczyć się w obcym języku, a nauczyciele często kontrolują ich zachowanie i pilnują lojalności wobec zaborcy. Marcin szybko poznaje atmosferę przymusu, strachu i rywalizacji. Początkowo nie wyróżnia się szczególną postawą patriotyczną, raczej stara się dostosować do szkolnych wymagań i przetrwać w nowym środowisku.

W szkole Borowicz przechodzi też proces wewnętrznej przemiany. Z początku ulega wpływom otoczenia, bo ważniejsze od spraw narodowych wydają mu się sukcesy szkolne i opinie innych. Stopniowo obserwuje jednak, jak rusyfikacja działa na uczniów i jak niszczy ich naturalny język oraz tożsamość. Jego doświadczenia stają się początkiem dojrzewania do bardziej świadomej postawy wobec spraw polskich.

W tym samym czasie poznaje kolegów z gimnazjum oraz ludzi związanych z jego młodzieńczym środowiskiem. Jedną z ważniejszych osób w jego życiu staje się Andrzej Radek, uczeń pochodzący z biedniejszej warstwy społecznej. Radek wyróżnia się pracowitością, energią i ambicją. W przeciwieństwie do wielu innych nie poddaje się łatwo szkolnemu upokorzeniu. Jego obecność ma duże znaczenie dla rozwoju Marcina, ponieważ pokazuje, że nawet w trudnych warunkach można zachować wolę nauki i niezależność myślenia.

Pierwsza część powieści ukazuje więc drogę bohatera od dzieciństwa do początku szkolnej samodzielności. Najważniejsze są tu: zmiana środowiska, zetknięcie z rosyjskim gimnazjum oraz pierwsze doświadczenia, które przygotowują Marcina do późniejszego przebudzenia patriotycznego.