Ostatnie lata w gimnazjum i dojrzewanie Marcina

Końcowe partie powieści pokazują, że dojrzewanie Marcina Borowicza wiąże się nie tylko z samą nauką, lecz także z coraz wyraźniejszym wyborem moralnym. Bohater przestaje być kimś biernym wobec szkolnej rzeczywistości. Rozumie już, że to, co dzieje się w gimnazjum, nie jest zwykłą surowością nauczycieli, ale częścią polityki wynaradawiania Polaków. Dzięki temu jego spojrzenie na szkołę staje się znacznie bardziej krytyczne.

Marcin obserwuje, jak wśród uczniów rodzą się różne postawy. Jedni nadal starają się bezpiecznie podporządkować systemowi, inni próbują zachować wewnętrzną niezależność, a jeszcze inni zaczynają działać odważniej. W tym świecie bardzo ważna jest solidarność koleżeńska, ale też świadomość, że każdy odpowiada za własną postawę. Borowicz dojrzewa do tego, by nie tylko rozumieć sens oporu, ale także go współodczuwać.

W tej części utworu pogłębia się również znaczenie Andrzeja Radka. Jego droga pokazuje, że polskość nie jest związana wyłącznie z pochodzeniem społecznym, lecz z postawą i wiernością wartościom. Radek, choć pochodzi z ubogiej rodziny i musiał pokonać wiele przeszkód, zachowuje energię, ambicję i niezależność. Jego przykład ma znaczenie dla Marcina, który coraz lepiej rozumie, że siła człowieka nie polega na uległości, ale na charakterze.

Ważne są także sceny ukazujące napięcia między uczniami a nauczycielami. System szkolny działa z ogromną konsekwencją, lecz nie potrafi całkowicie zniszczyć indywidualności młodych ludzi. Właśnie dlatego w powieści tak istotny jest motyw przebudzenia – nie nagłego, lecz stopniowego. Marcin uczy się samodzielnego myślenia i odróżniania tego, co narzucone, od tego, co prawdziwie własne.

Zakończenie utworu pokazuje Marcina jako człowieka, który wyszedł z klerykowskiej szkoły już odmieniony. Nie jest już chłopcem myślącym wyłącznie o szkolnych sukcesach. Doświadczenie rusyfikacji i spotkanie z polskim słowem prowadzą go do świadomości narodowej. Powieść kończy się więc nie tylko na zamknięciu etapu szkolnego, ale przede wszystkim na zaznaczeniu wewnętrznej przemiany bohatera. To właśnie ona stanowi główny sens jego młodzieńczej historii.