Budzenie świadomości i tajne polskie słowo

W dalszej części powieści coraz wyraźniej widać przemianę Marcina Borowicza. Chłopiec, który wcześniej starał się przede wszystkim dostosować do wymagań szkoły, zaczyna inaczej patrzeć na naukę i otaczającą go rzeczywistość. Ważne staje się dla niego pytanie o to, kim jest i do jakiej wspólnoty należy. Prowadzi to do stopniowego budzenia się świadomości narodowej.

Istotną rolę odgrywa tu kontakt z polską kulturą i językiem. W szkolnym środowisku polskość bywa spychana na margines, lecz właśnie dlatego każde jej ujawnienie ma duże znaczenie. Uczniowie coraz silniej odczuwają, że rosyjski system nie ogranicza się do szkolnych ocen, ale chce wpływać na ich myślenie, pamięć i tożsamość. Szczególnym doświadczeniem staje się zetknięcie z żywym słowem polskim, które przypomina o historii i wspólnocie narodowej.

Ważny moment stanowi kontakt Marcina z Zygierem, nowym uczniem, który swoim zachowaniem i postawą wyraźnie różni się od większości kolegów. Zygier potrafi odważniej wyrazić przywiązanie do polskości i oddziałuje na otoczenie nie samymi deklaracjami, lecz siłą słowa oraz pamięcią o literaturze narodowej. To właśnie przez takie spotkania rodzi się wśród uczniów przekonanie, że język polski nie jest tylko szkolnym przedmiotem, ale nośnikiem wspólnej tożsamości.

W tej części utworu szczególne znaczenie ma scena, w której uczniowie doświadczają oddziaływania polskiej poezji i literatury. Nie chodzi tu o efektowne wydarzenie zewnętrzne, lecz o wewnętrzny przełom. Chłopcy zaczynają rozumieć, że mimo szkolnego nacisku zachowali w sobie zdolność przeżywania wspólnoty. To właśnie dzięki temu rodzi się w nich sprzeciw wobec rusyfikacji.

Marcin nie przechodzi tej przemiany samotnie. W jego dojrzewaniu uczestniczą koledzy, nauczyciele i środowisko szkolne, które – choć często wbrew własnej woli – staje się miejscem formowania postaw patriotycznych. Borowicz przestaje być biernym uczniem. Coraz wyraźniej dostrzega fałsz oficjalnych haseł i zaczyna odczuwać więź z polskim językiem oraz tradycją.

Ważną rolę odgrywa też Andrzej Radek, który pozostaje przykładem ucznia nieulegającego całkowitemu zniewoleniu. Jego samodzielność i charakter wzmacniają przekonanie, że opór wobec systemu może przyjmować różne formy. Dla Marcina i jego kolegów liczy się już nie tylko szkolny sukces, ale również obrona własnej godności.

Ta część powieści pokazuje więc, jak pod naciskiem rusyfikacji rodzi się przeciwny proces – odzyskiwanie świadomości narodowej. Żeromski przedstawia go jako bolesny, ale potrzebny etap dorastania. Uczeń, który wcześniej chciał po prostu dobrze się uczyć, zaczyna rozumieć, że prawdziwe znaczenie ma obrona języka i pamięci narodowej.