Bohaterowie i problematyka

Najważniejsze postacie: Staś Tarkowski jest czternastoletnim Polakiem, synem inżyniera pracującego przy Kanale Sueskim. Jest odważny, zaradny, dumny i odpowiedzialny, a w czasie wyprawy dojrzewa bardzo szybko. Nel Rawlison to ośmioletnia Angielka, delikatna, dobra, ufna i wrażliwa, a zarazem wytrwała. Pan Tarkowski i pan Rawlison są przyjaciółmi, wdowcami i wysokimi urzędnikami kanału. Idrys, Gebhr, Chamis i Beduini są porywaczami dzieci, później jednak część z nich przechodzi na stronę Mahdiego. Ważną postacią jest także Kali, syn Fumby, który staje się królem Wa-himów. Dinah jest dawną piastunką Nel. King to ogromny słoń, a Saba – wielki pies, który ratuje dzieci kilkakrotnie. Linde to szwajcarski podróżnik, który daje dzieciom chininy i wskazówki. Mahdi, Abdullahi, Smain, Fumba, Mamba, Faru, M'Rua i wielu innych pokazują szerokie tło afrykańskie i polityczne.

Czas i miejsce akcji: Akcja obejmuje drugą połowę XIX wieku, w okresie powstania Mahdiego i upadku Chartumu. Rozpoczyna się w Egipcie, w Port-Saidzie, Kairze, Medinet, Fajumie i na pustyni, potem prowadzi przez Chartum, Omdurman, Faszodę, okolice Białego Nilu, góry Karamojo, krainę Bassa-Narok, ziemie Wa-himów i Samburów aż do okolic Mombassy i Kilima-Ndżaro. Przestrzeń jest bardzo rozległa: od kanału Sueskiego po wnętrze Afryki Wschodniej.

Główne motywy: podróż i przygoda, porwanie, walka o przetrwanie, przyjaźń, odpowiedzialność starszego dziecka za młodsze, wierność, odwaga, dojrzewanie, spotkanie kultur, kolonialna i afrykańska rzeczywistość, relacja człowieka z przyrodą oraz temat niewoli i wolności. Ważny jest też motyw chrześcijaństwa przeciwstawionego przemocy, przesądowi i fanatyzmowi. Staś nie wyrzeka się wiary nawet przed Mahdim, a później uczy Kalego i jego lud, że nie wolno zabijać bezbronnych. W utworze powraca również motyw cywilizacji i dzikości, lecz pokazany nie jako prosty podział narodów, ale jako kwestia obyczajów, prawa i wychowania.

Problematyka: utwór pokazuje, jak w skrajnych warunkach dziecko może wykazać się odpowiedzialnością i siłą charakteru. Staś przechodzi drogę od chełpliwego chłopca do odpowiedzialnego opiekuna. Nel, choć słaba, staje się ważnym oparciem moralnym dla innych. Powieść ukazuje też okrucieństwo wojny, niewolnictwa, handlu ludźmi i bezwzględność fanatyzmu religijnego. Jednocześnie podkreśla znaczenie przyjaźni, wzajemnej lojalności, pracy, wiedzy, języków i umiejętności przystosowania się do warunków. Finał pokazuje ocalenie dzieci dzięki wytrwałości, wzajemnej trosce i pomocy ludzi spotkanych po drodze.