Bohaterowie i problematyka

Najważniejsi bohaterowie:

• Adam Cisowski – siedemnastoletni uczeń, bystry, uważny, odważny i bardzo samodzielny. To on rozwiązuje zagadki, odczytuje list, rozpoznaje podstępy i prowadzi śledztwo.
• profesor Gąsowski – nauczyciel historii, roztargniony, lecz serdeczny, kochający Napoleona i swoich uczniów. Jest opiekunem Adasia w Bejgole.
• Wanda Gąsowska – bratanica profesora, młoda, inteligentna i odważna. Pomaga Adasiowi, a jej uczucia do niego wyraźnie się rozwijają.
• pan Iwo Gąsowski – brat profesora, matematyk i właściciel majątku. Jest uparty, dumny i początkowo zajęty nieudaną pracą naukową.
• Francuz, Kamil de Berier – obcy szukający rodzinnej tajemnicy, później więzień i ofiara własnych współpracowników. Jest dawnym uczestnikiem wojennej przygody związanej z listem.
• fałszywy malarz – jeden z przeciwników, członek szajki, brutalny i podejrzany.
• chudy człowiek – sprytny wspólnik szajki, bardziej podstępny niż brutalny.
• Staszek Burski – kolega Adasia, harcerz, który pomaga w akcji ratunkowej.
• ksiądz Kazuro – proboszcz, dobry i gościnny, który ukrywa Francuza i pomaga w rozwiązaniu zagadki.

Czas i miejsce akcji: akcja rozgrywa się głównie w Bejgole i okolicy, w dworze Gąsowskich, w domu wynajętym w Żywotówce, w ogrodowym domku, w piwnicy, na strychu, przy wodzie i w obozie harcerskim. Czas współczesny utworu obejmuje wakacje, a ważna część zagadki odwołuje się do roku 1813, czyli czasu wojen napoleońskich. W tle pojawiają się też wspomnienia z odwrotu spod Moskwy.

Główne motywy:

• tajemnica i śledztwo
• poszukiwanie skarbu i ukrytego dokumentu
• związek teraźniejszości z historią napoleońską
• odwaga, przyjaźń i lojalność
• zaufanie do drugiego człowieka
• mądrość przeciwstawiona chciwości i podstępowi
• dom rodzinny, pamięć przodków i odpowiedzialność za tradycję

Problematyka: powieść pokazuje, że bystrość i spostrzegawczość mogą służyć dobru, ale też wymagają rozwagi. Adaś rozwiązuje zagadkę dzięki logicznemu myśleniu, obserwacji i wytrwałości. Utwór łączy przygodę detektywistyczną z opowieścią o odpowiedzialności za dom i rodzinę. Ważne jest też odczytanie historii ukrytej w przedmiotach codziennych: drzwiach, liście, pamiętniku, skrzyni. Makuszyński pokazuje, że przeszłość nie znika, lecz pozostaje w znakach, dokumentach i rodzinnej pamięci. Końcowe odczytanie tajemnicy prowadzi do odnalezienia skarbu i do przekonania, że prawdziwą wartością są nie kosztowności, lecz uczciwość, przyjaźń i miłość.