Bohaterowie i problematyka

Bohaterowie

Tomasz Judym jest głównym bohaterem powieści. To lekarz pochodzący z biednego środowiska, który wraca do swojego dzieciństwa i coraz mocniej myśli o „Ciepłej ulicy” oraz o własnym pochodzeniu. W Paryżu przeżywa spotkanie z grupą Polek, a potem wraca do Warszawy, gdzie widzi nędzę rodziny i warunki życia biedoty. Pracuje jako lekarz, najpierw w Warszawie, potem w Cisach, a później w Zagłębiu. Cechuje go poczucie obowiązku, samotność i rozdarcie między życiem osobistym a pracą dla innych.

Joanna Podborska to panna, która od pierwszego spotkania wyróżnia się szczerością i uważnością. W Cisach staje się osobą najbliższą Judymowi. Ich rozmowy są spokojne i pełne bliskości, a w końcu Joanna zostaje ukazana jako jego przyszła żona. Podczas rozstania przyjmuje jednak decyzję Judyma z bólem.

Wiktor Judym, brat Tomasza, pokazuje los człowieka skrzywdzonego przez biedę i ciężką pracę. Czuje żal do brata i ciotki, mówi o swoich upokorzeniach z dzieciństwa i o tym, że Tomasz „wyszedł na ludzi”, a on sam pozostał w swoim stanie. Jego historia podkreśla rozdźwięk między szansami życiowymi braci.

Wanda i Natalia Orszeńskie pojawiają się najpierw w Paryżu, a potem w Cisach. Wanda jest zuchwała i ironiczna, Natalia milcząca, zamyślona i dumna. Dla Judyma szczególne znaczenie ma Natalia, bo jej obecność budzi w nim silne uczucia i zazdrość, zwłaszcza wtedy, gdy pojawia się Karbowski.

Węglichowski jest dyrektorem zakładu w Cisach. Omawia z Judymem warunki pracy i później wchodzi z nim w konflikt, gdy lekarz chce zmienić układ terenu i walczyć z przyczynami chorób.

Krzywosąd Chobrzański to administrator Cisów. Jest pewny siebie, lubi pokazywać swoją władzę i uczestniczy w sporach wokół zakładu.

Korzecki jest inżynierem poznanym przez Judyma w Zagłębiu. To człowiek samotny, rozdarty, zmagający się z lękiem, bezsennością i potrzebą moralnej prawdy. Jego samobójstwo staje się jednym z najmocniejszych momentów końcowych części powieści.

Joasia – tak nazywana jest Joanna Podborska w późniejszych scenach – staje się dla Judyma kimś najbliższym, ale nie może zatrzymać go przy sobie. Jej słowa „Ja cię nie wstrzymam” zamykają ich wspólną historię.

Czas i miejsce akcji

Akcja rozgrywa się w kilku miejscach: w Paryżu, Warszawie, Cisach oraz Zagłębiu. W Paryżu ważne są Luwr, Wersal i ulice miasta. W Warszawie pojawiają się Krochmalna, Ciepła ulica, fabryczna dzielnica, Aleje Ujazdowskie i Ogród Saski. W Cisach narrator pokazuje zakład kuracyjny, park, stawy, szpital, kościół, folwark i czworaki. W ostatniej części akcja przenosi się do miasta przemysłowego, kopalni „Sykstus” i osady fabrycznej. Czas akcji nie jest podany dokładnie, ale obejmuje kolejne etapy życia Judyma i zmienia się wraz z jego pracą i podróżami.

Główne motywy i problemy

• Bieda i nierówność społeczne – w Warszawie, Cisach i Zagłębiu pokazane są nędzne mieszkania, ciężka praca robotników, choroby i zaniedbanie dzieci.
• Powinność lekarza – Judym uważa, że lekarz nie powinien służyć tylko bogatym, ale „walczyć z przyczynami chorób” i pomagać ludziom wykluczonym.
• Samotność – bohater wielokrotnie czuje się obcy wobec otoczenia, a jego praca i wybory prowadzą go do osamotnienia.
• Rozdarcie między miłością a obowiązkiem – najważniej widać je w relacji Judyma i Joasi. Bohater rezygnuje z osobistego szczęścia, bo chce spełnić swój obowiązek wobec ludzi biednych.
• Praca i wyzysk – w fabryce, kopalni i uzdrowisku ukazane są trudne warunki ludzi pracy oraz konflikty między potrzebami zdrowia a zyskiem.
• Choroba i śmierć – pojawiają się w historii chorej kobiety z folwarku Zabrzezie, w losie Korzeckiego i w obrazie nędzy osady fabrycznej.
• Obcość społeczna – Judym często czuje się człowiekiem z nizin, który próbuje wejść do innego świata, ale nie przestaje odczuwać wstydu i niepewności.

Sens zakończenia

Zakończenie pokazuje Judyma jako człowieka rozdartego między uczuciem a obowiązkiem. Po rozmowie z Joasią odchodzi od niej i zostaje sam. Ostatni obraz – sosna „rozdarta na dwoje” – podkreśla jego wewnętrzny stan. Płacz, który słyszy, można odczytać jako znak cierpienia Joasi, kopalni i samej natury. W ten sposób finał zamyka historię bohatera, który nie potrafi pogodzić miłości z decyzją o życiu dla innych.