Bohaterowie i problematyka

Najważniejsze postacie:

• Antek – ubogi wiejski chłopiec, utalentowany samouk, ciekawy świata, zafascynowany wiatrakami, zdolny do rzeźbienia i pracy w kuźni, ale nieprzystosowany do życia gospodarczego.
• Matka Antka – wdowa, ciężko pracująca, biedna, zmagająca się z utrzymaniem domu i dzieci.
• Rozalia – siostra Antka, która umiera po nieudanym „leczeniu”.
• Wojtek – młodszy brat Antka.
• Andrzej – stary kum, dawny flisak; doradza rodzinie, pomaga Antkowi i dba o jego przyszłość.
• Nauczyciel – ubogi wiejski „profesor”, który uczy dzieci bardzo surowo i niedbale.
• Kowal – majster, u którego Antek terminował; niechętnie uczył chłopców zawodu.
• Wójtowa – młoda, piękna żona wójta; staje się przedmiotem uczuć Antka.

Czas i miejsce akcji: akcja rozgrywa się we wsi nad Wisłą i w pobliskich miejscach: na łąkach, nad rzeką, w szkole, kuźni, kościele, przy figurze na rozstajach. Czas obejmuje dzieciństwo i dorastanie Antka, od najmłodszych lat aż do chwili jego wyjścia w świat.

Główne motywy i problemy:

• bieda chłopskiej rodziny i ciężka praca na wsi,
• samotność i niezrozumienie uzdolnionego dziecka,
• ciekawość świata i pragnienie poznania,
• nauka szkolna pokazana jako obca i mało dostępna,
• terminowanie u rzemieślnika i pierwsze próby zdobycia zawodu,
• pierwsza miłość i idealizacja wójtowej,
• konieczność opuszczenia rodzinnej wsi.

Opowiadanie pokazuje, że Antek ma zdolności i wyobraźnię, ale w biednym wiejskim środowisku nie znajduje warunków do rozwoju. Jego pasje – najpierw wiatraki, potem rzemiosło – nie zostają wykorzystane przez otoczenie. Zakończenie podkreśla potrzebę pomocy takim dzieciom, które „szukają zarobku i takiej nauki, jakiej między swoimi nie mogły znaleźć”.