Bohaterowie i problematyka

Najważniejsze postacie to przede wszystkim Gospodarz i Gospodyni, którzy przyjmują gości w bronowickiej chacie; Pan Młody i Panna Młoda, których małżeństwo jest osią fabularną; Poeta, Dziennikarz, Radczyni, Maryna, Zosia, Rachel i Żyd, reprezentujący środowisko inteligencji i miejskiej kultury; oraz chłopi: Czepiec, Czepcowa, Klimina, Jasiek, Kasper, Kasia, Wojtek, Marysia, Ojciec, Dziad, Kuba. Ważne są także postacie symboliczne i fantastyczne: Chochoł, Widmo, Stańczyk, Hetman, Rycerz Czarny, Upiór i Wernyhora.

Czas i miejsce akcji są określone dokładnie: „RZECZ DZIEJE SIĘ W ROKU TYSIĄC DZIEWIĘĆSETNYM”. Miejscem jest chata w Bronowicach pod Krakowem, w noc weselną, od wieczoru do świtu. Jedność miejsca i czasu wzmacnia wrażenie, że wszystkie wydarzenia rozgrywają się jak w jednym symbolicznym oku historii.

Główne motywy dramatu to: wesele jako spotkanie dwóch stanów, chłopów i inteligencji; marzenie o zgodzie narodowej; rozdźwięk między słowem a czynem; pamięć historycznych krzywd; zdrada i odpowiedzialność; poezja i polityka; sen, widzenie i zjawy; oraz motyw złotego rogu, który oznacza wezwanie do działania. Istotny jest też motyw chocholego tańca – zbiorowego uśpienia, bezwładu i niemocy. W finale dramat pokazuje, że polskie społeczeństwo nie umie wykorzystać chwili próby.

Problematyka utworu dotyczy przede wszystkim braku jedności narodowej. Chłopi i inteligencja spotykają się na jednym weselu, ale nie potrafią stworzyć wspólnoty opartej na wzajemnym zaufaniu i wspólnym działaniu. Wyspiański pokazuje też iluzję czynu: bohaterowie wiele mówią o Polsce, marzą o wielkich zrywach, lecz nie są zdolni do konsekwentnego działania. Ważna jest także konfrontacja z historią – w postaciach Stańczyka, Hetmana, Rycerza, Upiora i Wernyhory przeszłość wraca jako wyrzut sumienia i wezwanie do odpowiedzialności.

W utworze pojawia się również problem roli inteligencji, która nie umie poprowadzić narodu, oraz chłopskiego potencjału, który istnieje, ale nie zostaje dobrze wykorzystany. Symboliczny finał z Chochołem pokazuje, że bez zgody, pracy i dyscypliny nawet wielka szansa narodowa kończy się bezruchem. Dramat nie daje prostego rozwiązania, ale stawia pytanie o przyczyny polskiej niemocy i o to, co trzeba zmienić, by wspólny czyn stał się możliwy.