Akt II – zjawy i wspomnienia

W drugim akcie noc staje się coraz bardziej niesamowita. W izbie gaśnie światło, a postacie zaczynają spotykać osoby z własnej przeszłości albo widma symboliczne. Akt II jest serią rozmów z duchami, które wydobywają z bohaterów skrywane lęki, tęsknoty i winy. Każda zjawa jest związana z konkretną osobą i ujawnia jej słabości albo niespełnione pragnienia.

Najpierw pojawia się Widmo przy Marysi. To duch jej dawnego narzeczonego, który kiedyś ją kochał i odszedł. Marysia wspomina, że miał być jej mężem, ale nie wrócił na czas. Rozmowa z Widmem jest pełna smutku i żalu. Marysia pyta, gdzie mieszka i gdzie jest jego grób, a Widmo mówi o wędrówce, śmierci i tęsknocie. Wspólna scena pokazuje niespełnioną miłość, pamięć o dawnym uczuciu i niemożność powrotu do tego, co minęło.

Kolejną ważną zjawą jest Stańczyk, który ukazuje się Dziennikarzowi. Stańczyk, królewski błazen, stawia mu gorzkie pytania o odpowiedzialność inteligencji i o stan Polski. Dziennikarz wyznaje zniechęcenie, poczucie bezsilności i pesymizm. Stańczyk oskarża go o bierność, o ucieczkę w słowa i o brak czynu. W rozmowie pojawiają się obrazy polskiej historii, klęsk i zdrad. Stańczyk przekazuje Dziennikarzowi laskę błazeńską, nazywaną później symbolem politycznej bezradności.

Następnie Rycerz zjawia się Poecie. To duch siły, honoru i wielkiej czynnej wyobraźni. Rycerz mówi o dawnych bitwach, o Grunwaldzie, o rycerskim czynie i o potrzebie wielkości. Poeta początkowo zachwyca się wizją, ale zarazem czuje strach i własną słabość. Chciałby tworzyć wielkie dzieła, lecz nie potrafi przejść od marzenia do działania. Rycerz pokazuje, jak bardzo Poeta żyje obrazami i słowami, a jak mało jest w nim realnej mocy.

Hetman pojawia się przy Panu Młodym. Jest to widmo historyczne symbolizujące zdradę i zdradliwą magnaterię. Hetman przypomina o własnym upadku i o zdradzie narodowej. Pan Młody, który idealizuje chłopstwo i własne wesele, słyszy od Hetmana gorzkie słowa o pustce i o dawnej winie. To starcie pokazuje, że żaden z uczestników wesela nie jest wolny od historii i od błędów przeszłości.

Upiór, czyli Jakub Szela, zjawia się Dziadowi. Przypomina rabację galicyjską i krwawy konflikt między chłopami a panami. Upiór chce wejść na wesele, mówi, że jest „swat” i domaga się wody, jakby chciał zmyć krew. Dziad rozpoznaje w nim sprawcę dawnych zbrodni. Ta scena przywraca pamięć o chłopskim buncie i o wzajemnych krzywdach, których weselni goście nie potrafią naprawdę przezwyciężyć.

W dalszej części aktu pojawiają się też sceny z Rachelą i Poetą, w których młoda kobieta zachęca do poetyckiego spojrzenia na świat, ale jednocześnie czuje, że sama jest tylko chwilową gościnią tego świata. Do izby wchodzi także Wernyhora, legendarny lirnik i wieszcz. Przybywa do Gospodarza z ważnym rozkazem. Mówi o potrzebie zjednoczenia narodowego, o zwołaniu ludzi i o wspólnym działaniu. Wernyhora daje Gospodarzowi złoty róg – znak wezwania i nadziei. Każe wysłać wici, zebrać ludzi przed kościołem i czekać na dalszy znak. Gospodarz przyjmuje misję z wielkim przejęciem. Akt kończy się napięciem i poczuciem, że wydarzy się coś decydującego.