Bohaterowie i problematyka

Bohaterowie

W „Sonetach krymskich” najważniejsze są dwie postacie: Pielgrzym i Mirza. Pielgrzym jest bohaterem lirycznym, który ogląda Krym z podziwem, ale też z poczuciem oddalenia od ojczyzny. Często pyta, wspomina i porównuje to, co widzi, z własną pamięcią. W jego wypowiedziach pojawia się tęsknota za Litwą, za dawną miłością oraz za tym, co bliskie mimo fizycznej podróży po obcym świecie. Mirza pełni rolę przewodnika i objaśnia widziane krajobrazy. Zna góry, przepaście, morze i ruiny, przestrzega przed niebezpieczeństwem, a jednocześnie mówi z zachwytem o potędze natury i o jej tajemnicy.

W wielu sonetach ważny jest też sam podmiot liryczny – podróżny, obserwator i uczestnik wędrówki. Raz jest spokojny i wsłuchany w ciszę, innym razem lęka się burzy, zachwyca się ruchem morza albo czuje gwałtowny pęd jazdy. Pojawiają się również postacie zbiorowe: majtek, podróżni, pobożni mieszkańcy, żołnierze, pielgrzymi. Nie są one rozwijane jako osobne charaktery, ale współtworzą obraz świata przedstawionego.

Czas i miejsce akcji

Akcja rozgrywa się podczas podróży po Krymie. Miejsca zmieniają się wraz z kolejnymi sonetami: są to stepy akermańskie, morze przy Tarkankucie, góry widziane ze stepów Kozłowa, Bakczysaraj, Ałuszta, Czatyrdah, Czufut-Kale, Bałakława i Ajudah. Pojawiają się też ruiny zamku, groby, przepaście, nocne miasto, porty i górskie drogi. Czas nie jest określony dokładną datą, ale wyraźnie zaznacza się rytm dnia i nocy, świtu, zmierzchu, burzy oraz spokojnych chwil po modlitwie. Przestrzeń przedstawiona ma charakter zmienny: raz jest rozległa i otwarta, raz ciasna i niebezpieczna, a raz zamienia się w miejsce ciszy i wspomnień.

Główne motywy i problemy

Najważniejszym motywem jest podróż – fizyczna wędrówka po Krymie, ale też droga wewnętrzna człowieka, który obserwuje świat i porównuje go z własnym doświadczeniem. Z podróżą łączy się motyw przemijania. Widać go w obrazach ruin Bakczysaraju, zniszczonych pałaców, grobów haremu i upadku dawnej świetności. To, co kiedyś było potężne, pozostaje tylko jako ślad, napis albo wspomnienie.

Ważny jest również motyw pamięci. W „Ciszy morskiej” spokój budzi „hydra pamiątek”, w „Grobie Potockiej” powraca pamięć o zmarłej, a w „Pielgrzymie” – o ojczyźnie i dawnej miłości. Pamięć wiąże się z tęsknotą, bo podmiot stale myśli o tym, co dalekie i utracone. Pojawia się też motyw natury przedstawionej jako siła ogromna, zmienna i potężna: morze, burza, góry, step, nocne niebo, przepaście i wiatry budzą podziw, ale też lęk.

Istotnym problemem jest samotność człowieka w świecie pełnym wielkich zjawisk. Podróżny nieraz stoi wobec natury sam, bez odpowiedzi, bez głosu z ojczyzny, bez pewności o przyszłości. Towarzyszy temu także problem rozłączenia – z krajem, z ukochaną osobą, z dawnym życiem. W wielu miejscach cyklu pojawia się również pytanie o granicę poznania: Pielgrzym i Mirza patrzą w otchłanie, góry, morze i ruiny, lecz nie wszystko da się wypowiedzieć lub zrozumieć od razu.

Sens zakończenia

Zakończenie zbioru wiąże się z obrazem Ajudahu i morza. Podmiot patrzy na fale, które zmieniają się, uderzają i cofają, a z tej obserwacji wyprowadza myśl o losie młodego poety. Namiętność wzbudza w nim niepokój, ale gdy bierze do ręki bardon, burza ustępuje. Sens tego zakończenia polega na pokazaniu, że z doświadczenia ruchu, burzy i wewnętrznego wzburzenia rodzi się pieśń. To, co gwałtowne i ulotne, zostaje utrwalone w utworze. W ten sposób podróż kończy się nie prostym dotarciem do celu, lecz przemianą przeżyć w poezję.

Cały cykl łączy więc obraz wędrówki z refleksją nad pamięcią, przemijaniem, tęsknotą i siłą natury. Bohater patrzy na Krym jak na przestrzeń pełną piękna, grozy i śladów dawnego czasu, a jednocześnie stale nosi w sobie własną historię.