Część IV – Przedwiośnie

Spotkanie z Laurą w Ogrodzie Saskim

W pierwszej połowie marca Cezary otrzymał list od Laury Kościenieckiej. Napisała, że jest krótko w Warszawie i prosi o spotkanie w Ogrodzie Saskim przy fontannie. Początkowo Cezary podejrzewał podstęp, ale jednak poszedł. Spotkali się po długim rozstaniu. Laura była nadal piękna, lecz bardziej blada i smutna. Przyznała, że po ślubie z Barwickim nie mogła już wycofać się z sytuacji, choć sercem wciąż należała do Cezarego. Oboje wyznali sobie miłość, ale Laura podkreśliła, że jest związana słowem honoru i nie może go opuścić. Cezary rozpaczał, że ich szczęście zostało zniszczone. Rozstali się bez możliwości wspólnej przyszłości, a on odszedł w gniewie i bólu.

Manifestacja robotnicza i marsz pod Belweder

Niedługo potem w Warszawie wybuchła manifestacja robotnicza. Robotnicy, bezrobotni i komunizujący działacze ruszyli pod Belweder, protestując przeciwko drożyźnie, nędzy i niesprawiedliwości społecznej. Cezary dołączył do nich razem z Lulkiem. Tłum szedł z pieśniami i transparentami, a Cezary szedł w pierwszym szeregu. Widział konną policję, oddziały wojska i rosnące napięcie. Manifestanci chcieli pokazać siłę klasy pracującej i żądać zmian. Cezary, rozczarowany dawnym życiem i niepogodzony z rzeczywistością, czuł, że ciągnie go do czynu, choć nie miał jeszcze pełnej odpowiedzi, po której stronie ma stanąć.

Ostateczne rozdarcie i finał

W zakończeniu utworu Cezary stoi na czele pochodu robotniczego, idącego na Belweder. Nie ma już w nim młodzieńczej wiary w szklane domy ani prostych złudzeń z Baku. Poznał rewolucję, wojnę, śmierć matki i ojca, namiętność do Laury, zderzenie z nędzą robotników i chłopów, program reform Gajowca i hasła komunizmu Lulka. Jego droga pozostaje otwarta, ale niepewna. Ostatni obraz to marsz z robotnikami ku centrum władzy – znak, że Cezary nie godzi się na bezczynność i szuka własnej odpowiedzi na pytanie o przyszłość Polski. Powieść kończy się więc w momencie napięcia i wyboru, bez ostatecznego rozstrzygnięcia.

Bohaterowie i problematyka

• Cezary Baryka – główny bohater, syn Seweryna i Jadwigi. Dorasta w Baku, przeżywa rewolucję, śmierć matki, podróż do Polski, wojnę z bolszewikami, pobyt w Nawłoci i polityczne spory w Warszawie. Jest rozdarty między różnymi ideami i nie znajduje prostego programu działania.
• Seweryn Baryka – ojciec Cezarego, urzędnik i żołnierz, człowiek uczciwy, wierzący w Polskę i „szklane domy”. Umiera w drodze do kraju.
• Jadwiga Baryka – matka Cezarego, bardzo związana z Polską, cierpi w Baku, a potem umiera z wycieńczenia i tęsknoty.
• Szymon Gajowiec – urzędnik państwowy, dawny przyjaciel Jadwigi, zwolennik pracy organicznej, reform i stopniowego budowania Polski.
• Laura Kościeniecka – piękna wdowa, później żona Barwickiego, wielka miłość Cezarego; ich związek kończy się rozpaczą i rozstaniem.
• Hipolit Wielosławski – ziemianin i przyjaciel Cezarego, związany z Nawłocią; wprowadza go w świat ziemiaństwa.
• Karolina Szarłatowiczówna – młoda, dumna kuzynka z Nawłoci, zakochana w Cezarym; ginie otruta strychniną.
• Wanda Okszyńska – uzdolniona muzycznie dziewczyna z Nawłoci, zakochana w Cezarym; zostaje podejrzana o otrucie Karoliny.
• Antoni Lulek – komunista, rozmówca i przeciwnik ideowy Cezarego w Warszawie.

Czas i miejsce akcji

Akcja obejmuje lata pierwszej wojny światowej, rewolucji w Rosji, wojny polsko-bolszewickiej i pierwszych lat niepodległej Polski, czyli okres od 1914 do 1924 roku. Miejsca akcji to Baku, Moskwa, Charków, Warszawa, front wojny z bolszewikami, Nawłoć, Chłodek, Leńec i Ogród Saski.

Główne motywy i problemy

• kontrast między marzeniem a rzeczywistością, symbolizowany przez „szklane domy”;
• rewolucja, wojna i przemoc;
• nędza społeczna, bieda chłopów, komorników, robotników i Żydów z getta;
• spór o kształt Polski: reforma czy rewolucja;
• miłość, namiętność, zazdrość i rozczarowanie;
• dojrzewanie Cezarego i jego duchowe rozdarcie;
• odpowiedzialność za państwo i los ludzi po odzyskaniu niepodległości;
• przedwiośnie jako symbol czasu przejściowego – nie ma jeszcze pełnej wiosny ani nowego ładu, ale pojawia się zapowiedź zmian.