Bohaterowie i problematyka

Najważniejsze postacie: Henryk hrabia – główny bohater, poeta i arystokrata, rozdart y między marzeniem a obowiązkiem; Maria – jego żona, wierna i kochająca, zniszczona przez odrzucenie; Orcio, czyli Jerzy Stanisław – syn Henryka i Marii, obdarzony talentem poetyckim, a jednocześnie ślepy i chorobliwie wrażliwy; Pankracy – przywódca obozu rewolucji, wierzący w nowy porządek oparty na sile ludu; Leonard – jego gorliwy pomocnik; Przechrzta – pośrednik i człowiek obozu rewolucyjnego; Ojciec Chrzestny i Lekarz – postacie epizodyczne, ważne dla pokazania świata społeczeństwa i choroby Or cia.

Czas i miejsce akcji: akcja rozgrywa się w bliżej nieokreślonej epoce historycznej, w świecie przypominającym czas wielkiego konfliktu społecznego. Miejscami akcji są dom Henryka, kościół, cmentarz, dom wariatów, obóz rewolucjonistów, lasy i wąwozy, a w części końcowej – zamek Świętej Trójcy i jego okolice. Czas nie jest dokładnie wskazany, ale dramat ma charakter historyczno-symboliczny.

Główne motywy i problemy: konflikt między arystokracją a rewolucją, rozpad rodziny, odpowiedzialność za bliskich, samotność poety, spór między dawnym ładem a nowym światem, pycha idei, cierpienie jednostki, ślepota dosłowna i duchowa, rola poezji, wiary i historii. W dramacie ważny jest także motyw winy Henryka: pragnie on ideału, lecz przez swoją ucieczkę od życia rodzinnego doprowadza do tragedii Marii i Orcia. Z drugiej strony Pankracy reprezentuje siłę rewolucji, ale jego świat także okazuje się oparty na przemocy, mocy tłumu i odrzuceniu dawnych wartości.

Zakończenie i sens utworu: w finale Henryk po przegranej obronie zamku rzuca się w przepaść. Pankracy, który zwycięża politycznie, widzi na niebie widzenie Chrystusa i wypowiada słowa: „Galilaee, vicisti!”. Oznacza to, że nad zwycięstwem siły ludzkiej stoi jeszcze porządek wyższy. Utwór pokazuje klęskę zarówno prywatną, jak i historyczną: przegrane życie poety, rozpad rodziny oraz katastrofę świata, który nie potrafi znaleźć trwałej podstawy ani w marzeniu, ani w rewolucji.