Bohaterowie i problematyka

Najważniejsze postacie i czas akcji

• Wicek – narrator, chłopiec uważnie obserwujący domową biedę i chorobę matki.
• Felek – starszy brat, żywiołowy, pomysłowy, skory do żartów, ale też współczujący.
• Piotruś – najmłodszy brat, mały i bezradny, mocno związany z matką i szkapą.
• Ojciec Filip – pracowity, zmęczony, zrzędliwy pod wpływem biedy, a zarazem czuły wobec rodziny.
• Matka Anulka – ciężko chora, osłabiona, a mimo to troszcząca się o dom i dzieci.
• Szkapa – stara klacz, żywicielka rodziny, traktowana niemal jak domownik.
• Pan Łukasz Smolik – dorożkarz, kumoter rodziny, ostateczny nabywca szkapy.
• Handlarze – kolejni kupcy, którzy nabywają sprzęty z domu.

Czas i miejsce

Akcja rozgrywa się w XIX-wiecznej Warszawie, w biednej suterynie i jej najbliższym otoczeniu: na podwórku, ulicach, przy rzece, na Szczyglej i na cmentarzu. Czas akcji obejmuje zimowe i wiosenne miesiące, od mrozu i odwilży po moment pogrzebu matki. Ważne są codzienne realia ubogiej miejskiej rodziny: brak opału, brak jedzenia, choroba, targowanie się o każdy grosz.

Główne motywy i problemy

Najważniejszym motywem jest bieda, która zmusza rodzinę do sprzedawania kolejnych rzeczy z domu: łóżka, szafy, krzesła, rondla, moździerza, żelazka, balii, zegara, ubrań, a w końcu także szkapy. Z biedą wiąże się choroba matki i bezsilność ojca, który mimo pracy nie potrafi zapewnić rodzinie bezpieczeństwa. Istotny jest także motyw domu – stopniowo pustoszejącego, tracącego sprzęty i ciepło. Kolejnym ważnym motywem jest miłość rodzinna, widoczna w trosce o matkę, w zabawach chłopców i w pamięci ojca o dawnych chwilach.

W utworze ważna jest również szkapa, która symbolizuje nie tylko środek zarobku, ale też ciągłość życia rodziny. Dzieci kochają ją, opiekują się nią i bawią się z nią, jakby była kimś bliskim. Sprzedanie konia jest dla nich niemal końcem świata. Ostatni obraz, gdy szkapa przywozi trumnę matki, łączy dwa najważniejsze wątki opowiadania: codzienną biedę i śmierć.

Sens utworu

Opowiadanie pokazuje, jak ciężkie warunki życia niszczą dom i rodzinę. Jednocześnie nie znika w nim czułość: bohaterowie mimo niedostatku zachowują miłość, pamięć i przywiązanie do siebie nawzajem oraz do szkapy. Konopnicka ukazuje świat oczami dziecka, dlatego nawet wśród nędzy pojawia się zabawa, śmiech i język pełen energii. Dopiero finał odsłania pełny tragizm całej historii.