Bohaterowie i problematyka

Najważniejsze postacie to:

• Konrad – poeta i więzień, dawniej Gustaw; przeżywa wewnętrzną przemianę, cierpi za naród i w Wielkiej Improwizacji żąda „rządu dusz”.
• Ksiądz Piotr – bernardyn, człowiek modlitwy, pokory i widzeń proroczych; przeciwstawia się złu duchowo, nie siłą.
• Senator Nowosilcow – główny przedstawiciel carskiej przemocy, cyniczny i obłudny.
• Pani Rollisonowa – matka więzionego i torturowanego syna; jej rozpacz pokazuje dramat rodzin ofiar represji.
• Jan Sobolewski, Tomasz, Żegota, Frejend, Adolf, Wysocki – więźniowie i młodzież patriotyczna, którzy mówią o prześladowaniach i dzielą los narodu.
• Ewa – pobożna dziewczyna, której widzenie wprowadza motyw czystości i łaski.
• Guślarz i Kobieta w żałobie – uczestnicy sceny Dziadów, otwierającej perspektywę metafizyczną i ludową.

Czas i miejsce akcji obejmują przede wszystkim Wilno i okolice w latach represji po roku 1822, czyli okres prześladowań młodzieży i sprawy filomatów. Ważne miejsca to: cela w klasztorze bazylianów, przedpokój i pokoje Senatora, salon warszawski, dom pod Lwowem, pokój księdza Piotra oraz cmentarz w scenie „Noc Dziadów”. Akcja łączy wydarzenia historyczne z widzeniami i scenami symbolicznymi.

Główne motywy i problemy to:

• cierpienie narodu – więzienia, zsyłki, przesłuchania, łamanie młodzieży;
• martyrologia Polski – Polska jako kraj skazany na próbę, ale wierzący w odrodzenie;
• konflikt dobra i zła – anioły i duchy walczą o duszę człowieka;
• pycha i pokora – Konrad chce stanąć na miejscu Boga, ksiądz Piotr wybiera modlitwę i ufność;
• wolność i niewola – zewnętrzna niewola więzienna i wewnętrzna niewola duszy;
• rola poety – poeta jako ktoś, kto czuje więcej, ale może też ulec pysze;
• obłuda elit – salon i bal pokazują oderwanie części społeczeństwa od tragedii kraju;
• wizja mesjanistyczna – Polska cierpi jak Chrystus, a w widzeniach pojawia się nadzieja na przyszłego wybawcę.

Przesłanie utworu wiąże się z wiarą, że cierpienie ma sens moralny i historyczny, a prawdziwa siła nie płynie z przemocy, lecz z ofiary, modlitwy i wierności narodowi. Mickiewicz pokazuje też, że pycha i żądza władzy prowadzą do klęski, natomiast pokora i solidarność dają nadzieję na ocalenie.