Księgi wtóre i trzecie – świat, miłość, śmierć

W księgach wtórych i trzecich zakres tematów pozostaje szeroki, ale coraz mocniej zaznacza się refleksja nad losem człowieka. Poeta nadal pisze o gościach, biesiadach, winie, uczonych, dworzanach, panach, żołnierzach i duchownych, jednak częściej niż wcześniej łączy żart z powagą. W utworach takich jak Na pany, Na pijanego, Na łakome, Na hardego czy Na gospodarza pokazuje społeczne wady: pychę, obżarstwo, chciwość, brak umiaru, niegrzeczność i obłudę. Świat przedstawiony jest jako miejsce pełne sprzeczności, gdzie ludzie chwalą się tym, czego nie mają, i gardzą tym, co ich naprawdę ocala.

W tych księgach bardzo ważna pozostaje miłość. Poeta raz przedstawia ją jako słodką siłę, raz jako mękę, której nie można uniknąć. W wielu utworach mówi do kobiety bezpośrednio, oczekując wzajemności, ale równie często skarży się na chłód, niewierność i zmienność. W utworze O miłości podkreśla, że „Próżno uciec, próżno się przed miłością schronić”. W innych fraszkach pokazuje, że uczucie może odmienić życie człowieka, odebrać mu spokój albo skłonić do śmiesznych zachowań. Miłość jest tu siłą silniejszą niż rozsądek.

Coraz wyraźniej brzmi także temat przemijania. W licznych nagrobkach i epitafiach poeta wspomina zmarłych przyjaciół, młodych ludzi, żołnierzy, kobiety, duchownych, dzieci i ludzi dworu. Każdy z nich odchodzi inaczej, ale zawsze zostawia po sobie smutek i krótką pamięć. Wiele tych miniatur kończy się ogólną refleksją: śmierć nie patrzy na pozycję społeczną ani na zasługi. Obok żalu pojawia się też ironia – szczególnie w epitafiach napisanych z wyraźnym dystansem, czasem wręcz z humorem.

W księgach wtórych i trzecich ważne są również fraszki autobiograficzne. Poeta mówi o sobie jako o człowieku piszącym, pijącym, biesiadującym, czasem przegrywającym, czasem znużonym światem. W utworze Na swoje księgi zaznacza, że jego „papiery” nie dbają o „przeważne bohatery”, lecz zbierają „śmiechy”, „żarty”, „pieśni” i „tańce”. W ten sposób sam określa poetykę całego zbioru: nie jest to epos ani kronika wielkich czynów, lecz zapis codzienności, emocji i trafnych obserwacji.

Jednocześnie pojawiają się fraszki bardziej ogólne, filozoficzne. W O żywocie ludzkim i O człowieku boże igrzysko poeta mówi o świecie jako o miejscu, gdzie człowiek jest mały, śmieszny i zależny od losu. W utworach o zdrowiu, starości, snach, przyjaźni i zachowaniu pokazuje, że najpewniejsze nie są sława, majątek ani rozkosz, lecz umiar, cnota i świadomość własnej kruchości. Księgi wtóre i trzecie rozwijają więc ten sam obraz świata, ale z większym naciskiem na doświadczenie człowieka dojrzałego, który widzi już zarówno śmieszność życia, jak i jego powagę.