Księgi pierwsze – od żartu do refleksji

W pierwszej księdze dominują utwory krótkie, celne i bardzo różnorodne. Poeta przechodzi od żartów dworskich do ostrych obserwacji życia codziennego. Pojawiają się fraszki o gościach, gospodarzach, lekarzach, księżach, panach, sługach, pijakach, uczonych i zakochanych. Wiele z nich opiera się na dialogu lub scenie z biesiady: ktoś je zbyt mało, ktoś za dużo pije, ktoś przegina w rozmowie, ktoś nie dotrzymuje słowa. Poeta często kpi z ludzkiej pychy i głupoty, pokazując, że rozum, stanowisko i majątek nie chronią przed śmiesznością.

Ważną grupę stanowią fraszki miłosne. Podmiot liryczny zwraca się do Hanny, Anny, Kachny, Magdaleny, Jadwigi i innych kobiet. Najczęściej opowiada o własnym uczuciu, tęsknocie, zazdrości albo rozczarowaniu. Miłość bywa tu siłą nagłą i niebezpieczną – poeta raz prosi o łaskę, raz narzeka na niewdzięczność, raz podkreśla, że uczucie całkowicie nim rządzi. Często używa obrazów ciała: twarzy, oczu, włosów, dłoni, serca. Miłość jest przedstawiona jako stan, którego nie da się kontrolować, choć można go komentować z ironią.

W tej księdze nie brakuje też fraszek o śmierci i przemijaniu. W utworach nagrobnych i epitafiach poeta przypomina, że śmierć dotyka młodych i starych, bogatych i biednych, ludzi uczonych i prostych. Występują krótkie obrazy trumny, grobu, płaczu bliskich i szybkiego znikania ludzkiej sławy. Często puenta podkreśla bezradność człowieka wobec losu. W utworach takich jak O żywocie ludzkim czy Na śmierć poeta przyjmuje spojrzenie ogólne: wszystko, co człowiek robi i czym się chwali, okazuje się nietrwałe.

Dużo miejsca zajmuje też satyra obyczajowa. Kochanowski wyśmiewa pysznych panów, nieuczciwych duchownych, rozwiązłość, chciwość, zarozumiałość uczonych i powierzchowność świata dworskiego. Zestawia pozory z prawdą: bogactwo z cnotą, wiedzę z moralnością, piękne słowa z pustką, a młodzieńcze uniesienia z doświadczeniem starości. W rezultacie pierwsza księga tworzy obraz świata, w którym człowiek stale się myli, a fraszka – krótka i błyskotliwa – staje się najlepszym sposobem opisu tej omylności.