Bohaterowie i problematyka

Bohaterowie

Podmiot liryczny – najważniejsza postać „Pieśni”. Mówi w pierwszej osobie, komentuje świat, udziela rad, przestrzega i wyraża własne doświadczenia. Jest człowiekiem, który ceni „cnotę”, „stateczny umysł”, umiar, dobrą sławę, wierność i porządek. Potrafi mówić o radości, ale też o rozczarowaniu, smutku, stracie i bezsilności. Często zwraca się bezpośrednio do innych osób, dlatego jego głos ma charakter pouczający i refleksyjny.

Hanna – adresatka jednej z pieśni. Podmiot zwraca się do niej z prośbą o uwagę i pochwałę. Nie jest tu przedstawiona szerzej, ale ważne jest to, że staje się odbiorczynią lirycznego wyznania i zaproszenia.

Ukochana / kobieta odchodząca i kobieta oddalająca się – w kilku pieśniach pojawia się jako osoba związana z podmiotem uczuciem lub rozstaniem. Bywa opisywana jako ta, która odchodzi, śpi, milczy albo zmienia się bez wyraźnej przyczyny. Wobec niej podmiot wyraża żal, nadzieję, zazdrość i pragnienie wzajemności.

Fortuna – nie jest człowiekiem, lecz ważną personifikacją losu. W utworach zmienia ludzkie położenie, odbiera i daje, nie pozwala ufać bogactwu ani trwałemu szczęściu. Jest symbolem niestałości świata.

Władcy, bohaterowie i postacie historyczne – w „Pieśniach” pojawiają się jako zbiorowy obraz ojczyzny i dziejów. Wymieniani są m.in. Lech, Wanda, Piast, Jagiełło, Kazimierz, Władysław, Stefan i inni. Nie są oni tu rozwijani psychologicznie, lecz służą pokazaniu ciągłości państwa, chwały przeszłości i odpowiedzialności rządzących.

Lutnia – ważny motyw i zarazem przedmiot, do którego podmiot wielokrotnie się zwraca. Uosabia poezję, pociechę, porządek uczuć i umiejętność łagodzenia smutku. Towarzyszy rozmowie o życiu, miłości, wojnie i frasunku.

Żona, ojciec, gospodarz, sąsiad, pijacy, sługa, biskup, Zofia – to postacie epizodyczne, pojawiające się w konkretnych sytuacjach. Dzięki nim pieśni pokazują życie codzienne: rodzinę, rozłąkę, gościnę, służbę, starzenie się, pijaństwo i zależność od innych.

Czas i miejsce akcji

W „Pieśniach” czas akcji nie jest jeden i stały. Utwory obejmują różne chwile: wiosnę, lato, zimę, wieczór, noc, obóz wojenny, biesiadę, rozstanie, żałobę, wspomnienie dawnych wydarzeń oraz refleksję nad przeszłością i przyszłością. Pojawiają się też odwołania do „dawnych władców” i bohaterów dziejów. Miejsce akcji również się zmienia: jest to dom, dwór, obóz, morze, ogród, droga, wnętrze domu, stół biesiadny, a także przestrzeń szeroka i symboliczna – świat, ojczyzna, niebo, ziemia i obszary związane z podróżą oraz wojną.

Główne motywy i problemy

• Cnota i umiar – podmiot wielokrotnie podkreśla, że prawdziwe bezpieczeństwo daje nie bogactwo, lecz cnota i miarkowanie pragnień.
• Niestałość losu – Fortuna zmienia ludzkie położenie, dlatego nie wolno ufać szczęściu ani rozpaczać po klęsce.
• Śmierć i przemijanie – śmierć zrównuje wszystkich, a młodość, uroda, powodzenie i majątek nie trwają wiecznie.
• Miłość i rozłąka – pojawiają się wyznania uczuć, tęsknota, niepokój o ukochaną osobę i ból odrzucenia.
• Wojna i obrona ojczyzny – ważne są obrazy najazdu, zwycięstwa, odpowiedzialności za państwo i potrzeby czujności.
• Biesiada i radość życia – pieśni pokazują ucztę, wino, muzykę i żart jako sposób na oswajanie codziennych trosk.
• Rodzina i dom – pojawiają się obrazy żony, dzieci, gospodarstwa oraz obowiązków związanych z domowym porządkiem.
• Frasunek i nadzieja – człowiek doświadcza smutku, ale nie powinien tracić nadziei, bo „Nic wiecznego na świecie”.

Znaczenie zakończenia

Zakończenia poszczególnych pieśni mają zwykle postać puenty, która porządkuje myśl utworu. Często powracają w nich krótkie formuły oparte na przeciwieństwach: szczęście i nieszczęście, życie i śmierć, bogactwo i cnota, nadzieja i zwątpienie. Sens tych zakończeń polega na wzmocnieniu głównej nauki: człowiek powinien zachować umiar, pamiętać o zmienności losu, nie ufać pysze ani Fortunie, a szukać oparcia w cnocie, rozsądku i zgodzie na to, czego nie da się odmienić. W pieśniach o miłości i rozstaniu zakończenia podkreślają natomiast tęsknotę, niepewność oraz nadzieję na powrót lub trwałość uczuć.