Akt IV–V – Władza, sąd i kara

W czwartym akcie Balladyna jest już żoną Kirkora i coraz mocniej związana z Kostrynem. Kirkor wyjeżdża na wyprawę, a Balladyna zostaje w zamku. Wdowa przybywa do córki, lecz zostaje przez nią odrzucona i upokorzona. Balladyna nie chce się przyznać do macierzyńskiej więzi, każe matce odejść i traktuje ją jak obcą. To ważny moment moralnego upadku: po zbrodni na siostrze następuje odrzucenie matki. Niedługo potem do zamku wraca wieść o sukcesie Kirkora. Jednak wyprawa nie prowadzi do jego trwałego triumfu, bo Kirkor ginie w dalszych wydarzeniach wojennych, a Balladyna wraz z Kostrynem zdobywa coraz większą władzę.

W ostatniej części dramatu Balladyna i Kostryn dążą już otwarcie do przejęcia władzy. Goplana, która wcześniej mieszała w ludzkich sprawach, odchodzi z Gopła; wie, że jej działania doprowadziły do nieszczęścia. W tym samym czasie Kirkor z wojskami rusza przeciwko uzurpatorom. Pod murami Gnezna wybucha walka. Kirkor liczy, że odzyska tron Popielów, ale nie dociera do celu, bo ginie. Balladyna i Kostryn zdobywają przewagę. Do stolicy przychodzą posłowie z chlebem i solą, uznając nowe rządy. Balladyna przyjmuje ich jak zwycięska władczyni i każe karać tych, którzy się sprzeciwiali.

Najważniejsza scena końcowa rozgrywa się w sali sądowej w Gnieźnie. Na tronie zasiada Balladyna jako królowa. Kanclerz przypomina, że nowy monarcha ma obowiązek sądzić zgodnie z prawem. Na rozprawę przychodzą kolejno oskarżyciele. Lekarz oskarża o otrucie Kostryna, który rzeczywiście umiera po zjedzeniu chleba i soli podanego przez Balladynę. Filon pojawia się z dzbankiem malin i nożem, rozpoznając w nich ślady po śmierci Aliny. Wdowa, ślepa i wyniszczona, oskarża własną córkę o wypędzenie z domu i nielitość. Balladyna, zmuszona do wydania wyroku, coraz bardziej wikła się w sprzeczności. Kanclerz i cały sąd domagają się sprawiedliwości. W końcu Balladyna sama wypowiada wyrok: „Winna śmierci!”. W tej samej chwili spada piorun i zabija królową. To ostatnia kara za zbrodnie, której nie da się już odwołać.

Bohaterowie i problematyka

• Balladyna – córka wdowy, później żona Kirkora i królowa. Zazdrość o Alinę prowadzi ją do pierwszego morderstwa. Potem usuwa kolejnych świadków i współdziała z Kostrynem, aż staje się bezwzględną władczynią. Jej znakiem jest czerwona plama na czole.
• Alina – młodsza córka wdowy, łagodna, pracowita i ufna. Ginie z ręki siostry podczas zbierania malin.
• Wdowa – matka Balladyny i Aliny. Kocha córki, ale zostaje przez Balladynę odrzucona, a potem umiera po torturach.
• Kirkor – bogaty pan zamku, szuka cnotliwej żony i chce dobra kraju. Wybiera Balladynę, później walczy o tron i ginie.
• Kostryn – dowódca straży, wspólnik Balladyny. Pomaga jej zdobywać władzę, lecz sam ginie otruty.
• Pustelnik – Popiel III, wygnany król. Reprezentuje pamięć krzywdy i sprawiedliwości.
• Goplana, Skierka, Chochlik – postacie fantastyczne, które wpływają na losy ludzi, ale nie panują nad skutkami swoich działań.
• Grabiec – prosty, pijany chłop, związany z Goplaną; staje się figurą groteskową i ofiarą czarów.

• Czas akcji – mityczne, „bajeczne” czasy dawnych Lechitów.
• Miejsce akcji – okolice jeziora Gopła, las, chata wdowy, zamek Kirkora, później Gniezno.
• Główne motywy – zbrodnia i kara, władza, ambicja, zazdrość, wina, odpowiedzialność, sprawiedliwość, los, interwencja sił nadprzyrodzonych.
• Problemy – moralny upadek człowieka, zdobywanie władzy za cenę zbrodni, niszcząca siła pychy i żądzy awansu, konflikt między prawem ludzkim a boskim.