Bohaterowie i problematyka

Najważniejsze postacie to Kordian – młody bohater rozdarty między marzeniem a czynem, skłonny do wielkich idei, ale niezdolny do ich pełnego wykonania; Grzegorz – stary sługa, który opowiada o świecie i wspiera Kordiana; Laura – kobieta z młodzieńczych uczuć Kordiana; Wioletta – włoska kochanka, z którą bohater wiąże się powierzchowną namiętnością; papież – przedstawiony jako władza chłodna wobec polskiej sprawy; Prezes – przywódca spisku, rozdarty między patriotyzmem a lękiem; Podchorąży – młody spiskowiec domagający się czynu; Wielki Książę Konstanty – brat cara, gwałtowny i brutalny; car – władca koronowany na króla Polski; Doktor i Wariaci z szpitala – postacie służące do pokazania granic szaleństwa i poświęcenia.

Czas i miejsce akcji są rozległe. Wydarzenia obejmują noc sylwestrową roku 1799, lata młodości Kordiana, rok 1828 oraz czas koronacji cara w Warszawie. Miejsca akcji zmieniają się od Karpat, przez wiejski dwór, Londyn, Dover, Włochy i Watykan, po Mont-Blanc, Warszawę, zamek królewski, Plac Saski i więzienie. Dzięki temu utwór ma charakter dramatu historyczno-symbolicznego.

Główne motywy i problemy to dojrzewanie do czynu, samotność bohatera, miłość i rozczarowanie, poszukiwanie sensu życia, walka o wolność, spisek polityczny, poświęcenie jednostki dla narodu, a także konflikt między marzeniem a rzeczywistością. Ważne są też motywy podróży, gór, snu, szaleństwa, śmierci, koronacji i ofiary. Kordian przechodzi drogę od młodzieńczej wrażliwości, przez rozczarowanie światem, do próby wielkiego czynu, ale nie potrafi go dokończyć. Jego klęska pokazuje, że sama idea nie wystarcza bez wewnętrznej mocy działania.

Znaczenie zakończenia jest tragiczne i otwarte. Zamach nie zostaje skutecznie dokonany, spisek nie przynosi natychmiastowego zwycięstwa, a los Kordiana pozostaje zawieszony między wyrokiem śmierci a chwilowym ułaskawieniem. Utwór kończy się obrazem człowieka, który chciał działać w imię ojczyzny, ale został pokonany przez własne wahanie, system przemocy i historyczną bezsilność.