Bohaterowie i problematyka

Najważniejsi bohaterowie:

• Janko Muzykant – ubogi chłopiec z wioski, nadzwyczaj wrażliwy na dźwięki, marzący o skrzypcach i muzyce.
• Matka Janka – biedna komornica, ciężko pracująca, surowa wobec syna, ale ostatecznie bardzo z niego zbolała.
• Kumy i kowalka Szymonowa – wiejskie kobiety obecne przy narodzinach chłopca.
• Wójt i ławników – osądzają Janka po kradzieży skrzypiec.
• Stach – stójka, który wykonuje karę i bije chłopca.
• Lokaj z dworu – grywa na skrzypcach, stając się dla Janka źródłem zachwytu.

Czas i miejsce akcji: akcja rozgrywa się na wsi, w biednej chłopskiej chacie, w borze, przy karczmie, we dworze i u wójta. Czas jest nieokreślony, ale odpowiada realiom dawnej polskiej wsi.

Problematyka i motywy:

• bieda – Janko żyje w skrajnej nędzy, jest niedożywiony i zaniedbany;
• talent niezauważony i zmarnowany – chłopiec ma wyjątkową wrażliwość muzyczną, lecz nikt jej nie rozumie ani nie rozwija;
• pragnienie sztuki – skrzypce stają się dla Janka czymś najważniejszym;
• krzywda dziecka – chłopiec zostaje ukarany surowo za czyn wynikły z jego fascynacji;
• kontrast między wsią a dworem – muzyka istnieje także przy dworze, ale pozostaje niedostępna dla ubogiego dziecka;
• śmierć – kończy cierpienie Janka, który odchodzi, nie doczekawszy się spełnienia marzenia.

Nowela pokazuje, że wyjątkowa wrażliwość dziecka może zostać zniszczona przez biedę, niezrozumienie i brak litości. Ostatnie pytanie Janka o „prawdziwe skrzypki” podkreśla jego marzenie, którego nie spełnił za życia.