Bajki: bohaterowie i problematyka

Najważniejsi bohaterowie to przede wszystkim typowe postacie bajkowe: wilk, owca, lis, pies, kot, osieł, lew, baran, żółw, ptaki, a także ludzie: doktor, filozof, gospodarz, podróżny, ojciec, syn, sługa, strzelec czy szuler. To nie są bohaterowie rozwijani psychologicznie, lecz nośniki cech i postaw. Wilk oznacza drapieżność i przemoc, lis – podstęp, owca – łatwowierność, osieł – głupotę lub upór, pies – zależność od pana, lew – władzę, żółw – powolność, paw – próżność, a człowiek w różnych odmianach pokazuje próżność, zachłanność, pychę, lęk albo rozsądek.

Czas i miejsce akcji są najczęściej nieokreślone. Dzieją się one „w lesie”, „na łące”, „w bibliotece”, „w ogrodzie”, „na drodze”, „w klatce”, „w mieście”, „u lwa”, „w jamie”, „na stole” albo po prostu „pewnego razu”. Taki brak dokładnego miejsca i czasu sprawia, że bajki mają charakter ogólny i odnoszą się do wielu sytuacji życiowych. W niektórych utworach pojawiają się realia codzienne: pieniądze, długi, handel, polowanie, dwór, szkoła, praca rolnicza, służba, sąd czy medycyna.

Główne motywy to pozór i prawda, pycha i upokorzenie, pracowitość i lenistwo, mądrość i głupota, moc i słabość, wolność i niewola, a także relacja między silnym a słabym. Często pojawia się motyw fałszywego wyglądu: ozdobna obroża, piękne pióra, kryształ, zwierciadło, atłas, tulipan, pawie ogony, podchlebne zwierciadło. Równie ważny jest motyw złudnego bezpieczeństwa: wilk obiecuje pokutę, pies ufa panu, owce wierzą drapieżnikowi, podróżny narzeka na deszcz, nie wiedząc, że deszcz go ratuje. Wiele bajek pokazuje też konsekwencje nieumiarkowania: „Ojciec łakomy”, „Pijak”, „Groch przy drodze”, „Rolnik”, „Matedory”, „Pieniacze”.

Problematyka zbioru dotyczy przede wszystkim ludzkich wad i mechanizmów rządzących światem społecznym. Krasicki pokazuje, że sama pozycja, urząd, bogactwo czy ozdoba nic nie znaczą bez rozsądku i umiaru. Uczy też, że nie należy ufać pozorom, pochlebstwu ani własnej pysze. Silniejszy często wykorzystuje słabszego, a ten, kto chce zyskać bez pracy, zwykle traci. Bajki obnażają też niesprawiedliwość i obłudę: hipokryta udaje pobożność, pan karze psa bez względu na jego zachowanie, a mędrzec bywa zagadany przez głupca. W wielu utworach powraca myśl, że świat trzeba oceniać trzeźwo, bo zbyt szybka wiara w sukces, urodę, władzę albo własną rację prowadzi do klęski.

Wnioski i przesłanie są zwięzłe i moralizujące. Każda bajka kończy się pointą, która wyjaśnia sens wcześniejszej sceny. Często morał jest wypowiedziany wprost, czasem ukryty w zdarzeniu. Zbiór pokazuje, że rozsądek, umiar, praca, uczciwość i pokora są cenniejsze niż pycha, chciwość, pozór i puste słowa. Prawda w tych utworach nie jest ozdobą, lecz celem opowieści.