Bohaterowie i problematyka

Najważniejsze postacie: Andrzej Borycki, występujący pod nazwiskiem Szymon Winrych, jest głównym bohaterem. To dawny działacz konspiracyjny i przewoźnik broni dla powstańców. Jest skrajnie wyczerpany, głodny, przemarznięty, ale do końca pozostaje wierny sprawie. Ważną postacią jest też chłop z najbliższej wioski, który po śmierci Winrycha zabiera z pola wszystko, co może wykorzystać. W utworze pojawiają się również rosyjscy ułani, którzy zatrzymują wóz i zabijają powstańca, oraz koń Winrycha, wierny towarzysz jego ostatniej drogi. Symboliczną rolę mają kruki i wrony, pojawiające się nad trupami.

Czas i miejsce akcji: akcja toczy się w czasie jesiennej zawieruchy, podczas powstania. Miejscem są szerokie, puste pola pod Nasielskiem, błotniste drogi, zagonowe pola i doły kartoflane. Przestrzeń jest bezludna, szara i zimna, co wzmacnia atmosferę klęski.

Główne motywy i problemy:

• klęska powstania i osamotnienie walczących;
• śmierć powstańca i profanacja jego ciała;
• kontrast między poświęceniem Winrycha a pragmatyzmem chłopa;
• obojętność natury wobec ludzkiego cierpienia;
• rozpad idei i upadek dawnych wartości;
• cierpienie zwierząt, zwłaszcza konia rannego i porzuconego.

Sens utworu: opowiadanie pokazuje tragiczny finał walki powstańczej i samotność człowieka, który do końca służy sprawie, choć wie, że przegrał. Śmierć Winrycha nie przynosi zwycięstwa ani pamięci, lecz natychmiast zostaje przykryta przez obojętność świata: deszcz, błoto, ptaki padlinożerne i codzienny interes chłopa. Tytułowe kruki i wrony stają się znakiem fizycznego i moralnego rozkładu, jaki ogarnia miejsce śmierci powstańca. Zakończenie, w którym koń rży nad grobem, podkreśla dramat zarówno ludzi, jak i zwierząt oraz bezsilność wobec śmierci i historii.